Wat is de Septuaginta? De Griekse vertaling van het Oude Testament
Je hebt vast wel eens van de Septuaginta gehoord, maar wat is het nu eigenlijk?
Stel je voor: je bent een oude Joodse gemeenschap in Egypte, rond 250 voor Christus. Je spreekt thuis Grieks, maar je heilige teksten zijn in het Hebreeuws.
Om iedereen te kunnen bereiken, besluit je een groots project te starten: de eerste grote vertaling van het Oude Testament. Dat is de Septuaginta. Het is een brug tussen culturen, een stukje religieuze geschiedenis dat tot vandaag invloed heeft. De naam klinkt chique, maar hij is simpel.
Septuaginta betekent ‘zeventig’ in het Latijn. Het verwijst naar de legende dat zeventig (of tweeenzeventig) joodse geleerden onafhankelijk van elkaar dezelfde vertaling zouden hebben gemaakt.
Een soort miraculeuze eenstemmigheid. In Nederlandse Bijbelwetenschap hoor je ook wel de afkorting LXX (de Romeinse cijfers voor 70). Handig om te weten als je erover praat met vrienden of in een bijbelstudiegroep.
Waarom deze vertaling zo belangrijk is
De Septuaginta was de eerste grote stap om het Jodendom toegankelijk te maken voor niet-Hebreeuwsprekenden. In de tijd van Jezus was Grieks de lingua franca van het Middellandse Zeegebied, net zoals nu Engels is.
Veel Joden in steden als Alexandrië, Antiochië en zelfs in Jeruzalem lazen de Bijbel in het Grieks.
Zonder deze vertaling had het vroege christendom zich nooit zo snel verspreid. Voor ons in Nederland is dit relevant omdat onze eigen Bijbelvertalingen, zoals de Statenvertaling (1637) en de Nieuwe Bijbelvertaling (2004), teruggrijpen op deze oude Griekse tekst. De Septuaginta bevat namelijk passages en boeken die niet in de Masoretische tekst (de standaard Hebreeuwse Bijbel) staan.
Denk aan de Toevoegingen aan Daniël of het boek Wijsheid van Salomo. Deze boeken vind je nog steeds in de katholieke en orthodoxe Bijbels, en ze staan ook in de protestantse Apocriefen.
Hoe de vertaling tot stand kwam
De kern van de Septuaginta is simpel: een groep geleerden nam de Hebreeuwse rollen en vertaalde ze woord voor woord naar het Grieks. Maar in de praktijk was het complex.
Het Hebreeuws van die tijd zat vol nuances, poëzie en cultuurspecifieke begrippen.
Hoe vertaal je dat naar een taal die anders denkt en andere woorden heeft? Er bestaat een mooie anekdote uit de brief van Aristaeas, een document uit de 2e eeuw voor Christus. Hierin staat dat koning Ptolemaeus II Filadelphus (regeerde 285–246 v.Chr.) zestig joodse geleerden uit Jeruzalem naar Alexandrië liet komen.
Ze kregen elk een eigen kamertje en moesten onafhankelijk van elkaar vertalen. Na 72 dagen hadden ze allemaal identieke versies. Het is een legende, maar het laat zien hoe belangrijk deze vertaling was: eenheid door taal. De vertaling gebeurde in fasen.
Eerst de Thora (de vijf boeken van Mozes), daarna de profeten en de geschriften.
Het hele project duurde waarschijnlijk een paar generaties. Sommige boeken, zoals Job of de Psalmen, kregen extra aandacht omdat ze liturgisch werden gebruikt. In Nederlandse synagogen en kerken zie je vandaag nog steeds psalmen die teruggaan op deze Griekse versie.
Varianten en modellen: wat kun je vinden?
De Septuaginta is geen monoliet. Er bestaan verschillende handschriften en edities, elk met kleine verschillen. De belangrijkste zijn:
- De Codex Vaticanus (4e eeuw): Een van de oudste complete Bijbelhandschriften. Het bevat een vroege versie van de Septuaginta. Je kunt deze online bekijken via digitale bibliotheken, gratis.
- De Codex Sinaiticus (4e eeuw): Een andere vroegchristelijke Bijbel, ook met de Septuaginta. Het is te zien in de British Library, en online beschikbaar.
- De Codex Alexandrinus (5e eeuw): Bewaard in de British Library, een rijk versierd manuscript.
Voor wie een moderne uitgave wil, zijn er verschillende opties. De Gotische Bijbel (1862) is een historische uitgave, maar niet praktisch.
“De Septuaginta is de moeder van alle Bijbelvertalingen.”
Een betere keuze is de Septuaginta-editie van Alfred Rahlfs (1935, herzien 2006). Wie zich wil verdiepen in de invloedrijke Latijnse bijbelvertaling, kan deze editie goed vergelijken met andere bronnen. Deze kost ongeveer €80–€120, afhankelijk van de uitgever. Voor studenten is er een goedkopere paperback van €40–€60.
Wil je een digitale versie? Apps zoals YouVersion of Logos Bible Software bieden de Septuaginta aan voor €20–€50 per jaar, inclusief zoekfuncties en notities. Er zijn ook speciale edities voor Nederlandse lezers. De Septuaginta Nederland (niet officieel, maar beschikbaar via theologische boekhandels) combineert de Griekse tekst met een Nederlandse vertaling. Prijs: €60–€90. Handig voor wie wil vergelijken met de rijke erfenis van de Statenvertaling of de Nieuwe Bijbelvertaling.
Praktische tips voor lezers
Wil je de Septuaginta zelf ontdekken? Begin klein. Koop een betaalbare editie, zoals de Rahlfs-uitgave (€40–€60).
Of download een gratis digitale versie via de website van de Dode Zee-rollen of openbare bibliotheken. Gebruik een app zoals Logos of Olive Tree om te zoeken naar specifieke passages. Deze apps kosten €20–€50 per jaar en bieden ook audioversies.
Leer een paar basiswoorden Grieks. Je hoeft geen expert te worden, maar ken de letters en een paar sleuteltermen.
Bijvoorbeeld: Kyrios (Heer), Logos (woord), Agape (liefde). Dit helpt om de tekst te begrijpen en te vergelijken met het Nederlands. In Nederland zijn er cursussen Grieks voor beginners, bijvoorbeeld bij de Universiteit van Amsterdam of via online platforms zoals Coursera (€0–€30 per maand). Sluit je aan bij een bijbelstudiegroep.
In Nederland zijn er veel, van kerkelijke gemeenten tot seculiere academische clubs. Zoek op “Septuaginta studie Nederland” of vraag bij je lokale kerk.
Samen lezen maakt het makkelijker en leuker. En vergeet niet: de Septuaginta is niet alleen voor geleerden. Het is een levend document, net als de Bijbel zelf, met al haar boeiende verschillen.
Gebruik het om je geloof of kennis te verdiepen, zonder druk. Als laatste tip: combineer de Septuaginta met andere bronnen.
Lees de Masoretische tekst (Hebreeuws) naast de Griekse versie. Of pak een Nederlandse Bijbel en kijk hoe de vertalers omgingen met de Septuaginta. Zo ontdek je de diepte van de tekst en hoe deze duizenden jaren later nog steeds spreekt. Het is een reis die begint met één pagina, maar een leven lang kan duren.