Sint Nicolaas: De feiten achter de legende van de kindervriend
Je kent hem wel: die vriendelijke oude man met die rode mijter en die lange, rode mantel. Hij komt elk jaar weer aan in Nederland, vaak per stoomboot uit Spanje.
Maar wie was Sint Nicolaas eigenlijk echt, voordat hij de kindervriend werd die we vandaag kennen?
In dit artikel duiken we in de historische feiten achter de legende. We kijken naar de man van vlees en bloed die ooit leefde en hoe zijn verhaal zich ontwikkelde tot het feest dat we nu vieren.
De historische Nicolaas van Myra
Geboorte in Patara, Bisschop in de 4e eeuw
De man achter de mythe werd geboren rond 270 na Christus. Zijn geboorteplaats was Patara, een havenstad in Lycië.
Dat ligt in het huidige Turkije. Zijn ouders waren welvarend, maar ze stierven vroeg aan een uitbraak van de pest. Zijn oom, de bisschop van Patara, nam de opvoeding op zich.
Hij leerde Nicolaas de Bijbel en de beginselen van het geloof. Al op jonge leeftijd werd Nicolaas volgens de overlevering diep religieus.
Hij groeide op in een tijd van vervolging. De Romeinse keizers waren niet altijd vriendelijk voor christenen. Toch bleef Nicolaas zijn geloof trouw.
Later werd hij benoemd tot bisschop van Myra. Myra was een belangrijke stad in die regio.
Als bisschop stond hij bekend om zijn soberheid en zijn liefde voor de armen.
Hij gaf zijn rijkdom weg om mensen in nood te helpen. Dat maakte hem geliefd, maar ook berucht bij de autoriteiten. De historische feiten over zijn leven zijn schaars. We weten dat hij een reële persoon was.
Veel van wat we denken te weten, komt uit latere verhalen en legenden. Maar de kern van zijn verhaal – de bisschop die geheimzinnig gaf – lijkt te kloppen.
Hij stierf waarschijnlijk op 6 december, ergens rond 343 na Christus. Die datum is later zijn feestdag geworden.
Aanwezigheid bij het Concilie van Nicaea
Strijd tegen het arianisme, Het incident met Arius
Een van de belangrijkste gebeurtenissen in de vroege kerkgeschiedenis is het Concilie van Nicaea in 325. Hier kwamen bisschoppen bij elkaar om een einde te maken aan een groot conflict.
Het ging om de aard van Jezus. Arius, een priester uit Alexandrië, leerde dat Jezus niet gelijk was aan God de Vader. Hij was een scheepsel, geen Schepper.
Deze leer, het arianisme, zorgde voor veel verdeeldheid. Volgens de overlevering was Nicolaas van Myra een van de aanwezige bisschoppen.
Hij was fel tegen de ideeën van Arius. De verhalen vertellen dat hij zo boos werd dat hij Arius een klap gaf. Dit zou hebben geleid tot zijn gevangenneming.
Maar later, zo gaat het verhaal, verscheen Jezus hem in de cel en vroeg waarom hij gevangen zat. Nicolaas zou zijn vrijgelaten.
Of dit echt gebeurd is, is niet met zekerheid te zeggen. Maar het toont aan hoe gepassioneerd hij streed voor zijn geloof.
Uiteindelijk won de visie van Nicolaas het. Het concilie besloot dat Jezus wel degelijk God is. Dit werd vastgelegd in de Geloofsbelijdenis van Nicaea. Die belijdenen christenen nog steeds in de kerk. De rol van Nicolaas bij dit concilie maakte hem tot een symbool van orthodox geloof.
Bekende legenden en wonderen
De drie arme dochters en de bruidsschat
Een van de mooiste verhalen over Nicolaas gaat over drie arme zussen. Hun vader had geen geld.
Zonder bruidsschat konden ze niet trouwen. In die tijd betekende dat een leven in armoede of zelfs prostitutie. Op een avond gooide Nicolaas stiekem een zak met goudstukken door het raam van hun huis.
De zak belandde precies in een schoen die bij het vuur stond om te drogen.
De volgende ochtend vonden de zussen het goud. Hierdoor konden ze alle drie trouwen. Dit verhaal legde de basis voor het gebruik van schoenen en schoenkadootjes. Later werden de schoenen vervangen door zakken vol cadeaus.
Het toont de geheimzinnige en onbaatzuchtige gave van Nicolaas. Hij gaf zonder iets terug te verwachten.
Een ander bekend wonder is de redding van de zeevaarders. Tijdens een storm op de Middellandse Zee dreigde hun schip te zinken. De passagiers baden tot Nicolaas, die ook aan boord was.
Volgens de legende stond hij op, gebaarde naar de storm en zei: "Stil!".
De storm bedaarde direct. De zeelieden waren zo dankbaar dat ze hem later zijn relieken gingen halen uit Myra.
De verplaatsing van de relieken
Van Myra naar Bari, De basiliek van San Nicola
Na zijn dood werd Nicolaas begraven in de kathedraal van Myra. Zijn graf werd een bedevaartsoord.
Maar in de 11e eeuw werd de regio onveilig. De stad Myra werd bedreigd door invallen.
Een groep Italiaanse zeelieden bedacht een plan. Ze wilden de relieken – de botten van de heilige – meenemen naar een veiligere plek. In 1087 reisden ze naar Myra, in een tijd waarin ook in onze streken verhalen over bijzondere kluizenaars en heiligen tot de verbeelding spraken.
Ze wisten de botten te bemachtigen en ze mee terug te nemen naar Italië. Daar arriveerden ze in de havenstad Bari.
De inwoners van Bari waren blij met de komst van de heilige. Ze bouwden een prachtige basiliek voor hem. Die kerk, de Basiliek van San Nicola, bestaat nog steeds. Het is een belangrijke trekpleister voor pelgrims.
De relieken rusten nog steeds in die kerk. Het graf in Myra is leeg, maar de plek is nog steeds heilig.
De verplaatsing naar Bari zorgde ervoor dat de verering van Nicolaas zich verspreidde over heel Europa. Zonder deze zeelieden was de Sint misschien minder bekend geworden.
Evolutie tot Sinterklaas
Middeleeuwse kinderfeesten, De invloed van Jan Schenkman
In de middeleeuwen werd de feestdag van Sint Nicolaas al gevierd. Kinderen kregen dan kleine geschenken.
In Nederland ontstond de traditie van het Sinterklaasfeest. De sint reed op een wit paard en bracht cadeautjes. Net als bij de verering van Sint Servaas van Maastricht was dit oorspronkelijk een feest voor de hele familie, maar langzaam werd het steeds meer een kinderfeest.
Een grote verandering kwam in de 19e eeuw, lang nadat de vroege kerstening van de Lage Landen was ingezet. In 1850 publiceerde de Amsterdamse schoolmeester Jan Schenkman een boekje: "Sint Nikolaas en zijn Knecht".
Daarin introduceerde hij de knecht, die later Piet zou heten. Schenkman tekende ook de stoomboot uit Spanje. Het boekje werd enorm populair en bepaalde het beeld van Sinterklaas voor generaties. Later, in de 20e eeuw, kwam er nog meer kleur bij.
De Pieten kregen felgekleurde kleding en kroeshaar. Het feest werd steeds uitbundiger.
Tegenwoordig is Sinterklaas een nationaal fenomeen. We vieren het op 5 december met surprises en gedichten. De historische Nicolaas is nu een kindervriend geworden, maar de kern van zijn verhaal – het geven zonder eigenbelang – blijft bestaan.