Sint-Maartenskerk Zaltbommel: De stompe toren aan de Waal
Stel je voor: je loopt langs de Waal in Zaltbommel, de zon schijnt en je ziet een imposante kerk die boven de stad uittorent. Maar dan valt iets op: de toren heeft geen spitse punt, maar een platte bovenkant.
Dat is de Sint-Maartenskerk, een plek waar geschiedenis en verhalen samenkomen. Deze kerk is niet zomaar een gebouw; het is een monument van vallen en opstaan, van brand en herstel. In dit stuk neem ik je mee langs de muren, die net als bij de Grote Kerk in Harderwijk vol historie zitten, de toren en de klanken van dit bijzondere kerkgebouw.
Je leest waarom de toren stomp is, wat er achter de muren schuilgaat en ontdek via de romaanse oorsprong in de mijnstreek hoe je zelf een bezoek kunt brengen.
Ben je klaar voor een reis door de tijd naar de Domtoren?
## Oorsprong en bouw van de Sint-Maartenskerk De geschiedenis van de Sint-Maartenskerk Zaltbommel begint veel eerder dan de huidige stenen. Rond de twaalfde eeuw stond hier al een kleine kapel, gewijd aan de heilige Maarten. Die kapel was het hart van de vroegste gemeenschap. In de eeuwen daarna groeide de stad en de kerk groeide mee. De eerste stappen naar een groter godshuis werden gezet in de veertiende eeuw. ### De eerste kapel, Uitbreiding in de 15e eeuw In de loop van de vijftiende eeuw werd duidelijk dat de kapel te klein werd. Zaltbommel bloeide op en de kerk moest meegroeien. Rond 1450 begon de bouw van een nieuwe, grotere kerk. Dit was niet zomaar een uitbouw; het was een compleet nieuw ontwerp in de gotische stijl. De gotiek kenmerkt zich door hoge, slanke ramen, spitsbogen en een gevoel van licht en ruimte. Het werd een kerk die paste bij de status van de stad. ### Bouw van de huidige kerk begon rond 1450 De bouw van de Sint-Maartenskerk in zijn huidige vorm startte dus rond 1450. De kerk kreeg een lang schip en een koor, beide in de Nederrijnse gotiek. Deze bouwstijl is typisch voor de regio rond de Rijn en de Waal. De toren werd later toegevoegd, maar de basis lag in deze periode. De kerk moest een baken zijn, zichtbaar vanaf het water en de landerijen. En dat is het nog steeds. ## Waarom de toren van Zaltbommel stomp is Je kunt de Sint-Maartenskerk niet zien zonder de toren op te merken. De toren is imposant, maar hij mist een punt. In plaats van een spitse naald staat er een platte bovenkant. Dit is niet het ontwerp van de architect, maar het gevolg van een dramatische gebeurtenis. De toren heeft een verhaal van brand en herstel. ### Blikseminslag van 1538, Het liedje over de toren In 1538 trof een blikseminslag de toren. Het spitse dak vatte vlam en brandde volledig af. De toren bleef staan, maar zonder zijn oorspronkelijke top. Het verhaal gaat dat de inwoners van Zaltbommel hier een liedje over hebben gemaakt. Het liedje vertelt over de bliksem, de rook en de angst. Tot op de dag van vandaag wordt het liedje nog gezongen, als herinnering aan die bewuste dag. ### Spits brandde af in 1538 na blikseminslag (Wikipedia) De feiten zijn duidelijk: in 1538 brandde de spits van de toren af na een blikseminslag. Het houten dak en de spits gingen verloren. De toren bleef overeind, maar de bovenkant werd vlak gemaakt. Sindsdien is de toren bekend als de stompe toren van Zaltbommel. Het is een herinnering aan de kwetsbaarheid van zelfs de grootste gebouwen. En een symbool van veerkracht, want de toren bleef staan. ## Architectuur en interieur van de kerk Binnenin de Sint-Maartenskerk gaat een andere wereld schuil. De muren, ramen en het interieur vertellen hun eigen verhaal. De kerk is een voorbeeld van de Nederrijnse gotiek, maar heeft ook unieke details die hem bijzonder maken. Van muurschilderingen tot een orgel dat al eeuwen meegaat. ### Nederrijnse gotiek, Muurschilderingen, Het Bätz-orgel De kerk is gebouwd in de Nederrijnse gotiek, een stijl die je ook terugziet in andere kerken langs de Rijn en Waal. Kenmerkend zijn de bakstenen muren, de spitse bogen en de hoge ramen. Binnenin vind je muurschilderingen uit de middeleeuwen. Ze tonen Bijbelse verhalen en heiligen. Ook is er het beroemde Bätz-orgel, een pronkstuk van vakmanschap. ### Het orgel is gebouwd door A.M. T. Bätz in 1783 Het Bätz-orgel is gebouwd in 1783 door de orgelbouwer A.M. T. Bätz. Het orgel heeft een warme, volle klank en is nog steeds in gebruik. Het is een van de oudste nog bespeelbare orgels van Nederland. Regelmatig worden er concerten gegeven waarin het orgel centraal staat. De klanken vullen de kerk en nemen je mee terug in de tijd. ## Restauraties door de eeuwen heen Geen kerk blijft intact zonder onderhoud. De Sint-Maartenskerk heeft door de eeuwen heen veel meegemaakt. Van oorlogsschade tot moderne renovaties. Elke restauratie is een hoofdstuk in het leven van de kerk. ### Schade in de Tweede Wereldoorlog, Recente renovaties Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep de kerk schade op. Bombardementen en beschietingen troffen de stad en de kerk. Delen van het interieur raakten beschadigd. Na de oorlog volgde een eerste restauratie. In de afgelopen jaren is de kerk opnieuw onder handen genomen. De muren zijn versterkt, het dak is vernieuwd en de ramen zijn hersteld. ### Restauratie Sint-Maartenskerk, oorlogsschade Zaltbommel De restauratie van de Sint-Maartenskerk is een doorlopend proces. Elke paar jaar worden er werkzaamheden uitgevoerd. De kosten worden betaald door de kerk, de gemeente en fondsen. De meest recente renovatie was in 2020, waarbij de toren weer werd gestut. De kerk is nu in topconditie en klaar voor de toekomst. ## De kerk bezoeken Ben je nieuwsgierig geworden? De Sint-Maartenskerk is open voor bezoekers. Je kunt er rondlopen, de sfeer proeven en de geschiedenis voelen. Er zijn verschillende manieren om de kerk te ervaren. ### Rondleidingen, Evenementen en concerten De kerk biedt regelmatig rondleidingen aan. Een gids neemt je mee langs de belangrijkste plekken en vertelt de verhalen achter de muren. Daarnaast zijn er evenementen, zoals concerten en exposities. Het Bätz-orgel klinkt dan door de kerk. De data en tijden staan op de website van de kerk. ### Bezoek Sint-Maartenskerk, openingstijden Zaltbommel, concerten De kerk is dagelijks geopend, maar de openingstijden kunnen wisselen. In de zomermaanden is de kerk langer open dan in de winter. Een bezoek is gratis, maar een donatie wordt op prijs gesteld. Voor concerten en rondleidingen gelden aparte tarieven. Check altijd de website voor de actuele agenda. Zo mis je niets van de levendige programmering.