Laetare zondag: Waarom we halfweg de vasten roze dragen
Je kent het wel: je bent halverwege de Veertigdagentijd, de sfeer kan wat somber zijn, en dan ineens… roze! In de kerk, bij de pastoor, misschien zelfs bij je oma.
Wat is dat toch? Waarom halverwege de vasten ineens die vrolijke kleur?
Welkom bij Laetare zondag, een moment van licht in de duisternis. Het is een traditie die eeuwen teruggaat en vol symboliek zit. Laten we samen uitzoeken waarom we diep in de vasten ineens een feestje bouken met de kleur van hoop.
De betekenis van Laetare zondag
Verheug u: de vertaling van Laetare
De naam zegt het eigenlijk al een beetje. Laetare komt uit het Latijn en betekent 'verheug u'.
Het is de openingszin van de speciale mis die op deze dag gelezen wordt, afkomstig uit de Bijbel (Jesaja 66:10): "Verheug u, Jeruzalem, en juich allen die haar liefhebben." Klinkt als een feestje, niet? Het is een moment van bemoediging.
Halverwege de Veertigdagentijd
Je bent al een tijdje aan het vasten, je bent je aan het voorbereiden op Pasen, en het is zwaar. Laetare zondag is dan een soort kleine, spirituele oppepper. Een warme knuffel van de kerk die zegt: "Je doet het goed, hou vol, het einde is in zicht." Laetare zondag valt precies op de vierde zondag van de Veertigdagentijd.
De Veertigdagentijd telt normaliter zes zondagen. Laetare is dus de helft.
Je bent de berg opgeklommen en nu draai je een beetje om en kijkt terug naar beneden, terwijl je de top al ziet liggen. Het is de zondag waarop de strenge boetedoening even wordt onderbroken door een flits van vreugde. Wat is Laetare zondag dus in een notendop?
Het is de vreugde-zondag midden in de soberheid. De betekenis van Laetare zit 'm in die hoopvolle ommezwaai. Halfweg vasten voelt de tocht ineens een stuk lichter.
Waarom priesters roze kazuifels dragen
De symboliek van de kleur roze
Normaal gesproken zie je in de vastentijd paarse kleuren. Dat staat voor boete, inkeer en berouw.
Maar op Laetare zondag mag er ineens roze gedragen worden. Waarom roze in de kerk? De kleur roze is in de liturgie een afgeleide van paars, maar dan lichter en vrolijker. Het symboliseert de vreugde die door het lijden heen breekt.
Het is de kleur van de tussentijdse viering. Stel je voor: je bent in een donkere kamer en iemand steekt een lichtje aan.
Verlichting van de boetedoening
Dat lichtje is roze. Het verandert de hele sfeer.
De roze kazuifel Laetare zondag is visueel bewijs dat de vreugde overwint, ook als het somber is. Er is een praktische reden en een diepere reden. De diepere reden is dat de kerk de boetedoening van de vasten tijdelijk verlicht.
We mogen een beetje feesten. De kerkvader Gregorius de Grote (6e eeuw) legde ooit uit dat de vreugde van Laetare de zware last van de vasten moet verlichten, net zoals Israël door de woestijn trok en af en toe mocht rusten.
Waarom dragen priesters eigenlijk roze kazuifels op deze dag? Omdat het een visueel signaal is voor de gelovigen. Zonder een woord te zeggen, laat de kleur zien dat de liturgie anders is dan de vorige zondagen. Het is een soort 'vrijdag-maar-dan-eigenlijk-feest' gevoel.
De traditie van de Gouden Roos
Pauselijke zegening
Er bestaat een prachtige, oude traditie die vaak samengaat met Laetare zondag: de Gouden Roos. Dit is niet zomaar een bloem; het is een kunstwerk. De paus zegent elk jaar op deze dag van vreugde een speciale, vergulde roos in Rome.
Hij doet dit in de Sixtijnse Kapel. Het is een symfiel van de roos (de schoonheid) en het goud (de waardigheid).
Deze gezegende roos wordt daarna vaak geschonken aan een bijzondere ontvanger. Vroeger was dat een koning of koningin, tegenwoordig kan het een stad, een kerk of een organisatie zijn die zich bijzonder heeft ingespannen.
Historische ontvangers van de roos
In Nederland is de relatie met de Gouden Roos interessant. Zo kreeg de stad Leiden in 1989 zo'n roos vanwege de verbondenheid met de universiteit en de geschiedenis. De traditie van de Gouden Roos gaat terug tot de 11e eeuw.
Paus Leo IX zou de eerste zijn geweest die deze zegening instelde.
Het was een manier om waardering en vriendschap te tonen. Denk aan machtige vorstenhuizen die de roos ontvingen, zoals de Habsburgers of de koningen van Frankrijk. In de Lage Landen speelde het ook een rol. De Gouden Roos paus was een hoogtepunt.
In 1543 liet Karel V, de heerser over de Nederlanden, speciaal naar Rome reizen om de roos in ontvangst te nemen. Tegenwoordig is de traditie wat minder prominent, maar de pauselijke zegening roos blijft een uniek en historisch zwaarwegend symbool van verbondenheid.
Mothering Sunday in de Angelsaksische wereld
Terugkeer naar de moederkerk
Wist je dat Laetare zondag in het Verenigd Koninkrijk en Ierland de basis vormde voor wat we nu Moederdag noemen, net zoals we tijdens de adventsperiode vier kaarsen aansteken om toe te leven naar een feestelijk moment?
Het heette toen 'Mothering Sunday'. De link met de moederkerk is prachtig. In de middeleeuwen was het gebruikelijk dat mensen die ver van huis werkten, deze zondag vrij kregen om terug te keren naar hun geboortedorp.
De oorsprong van Moederdag
Ze gingen dan naar de 'mother church', de kerk waar ze gedoopt waren of die in hun geboorteprovincie lag. Dat was een emotionele terugkeer.
Onderweg plukten ze bloemen om de moederkerk op te fleuren. Zo kreeg de dag een dubbele lading: het gezin bezoeken en de moederkerk eren.
Op deze reis naar huis namen ze vaak hun eigen moeder mee naar de kerk. Of ze brachten een geschenk mee, meestal iets eetbaars. In de 17e eeuw was het in sommige delen van Engeland al gebruik om je moeder een 'moedertaart' te geven. Later, in de 20e eeuw, is de Amerikaanse Anna Jarvis begonnen met de moderne Moederdag.
Maar de wortels liggen dus bij Laetare. De traditie van Mothering Sunday is een prachtig voorbeeld van hoe een religieuze viering (de terugkeer naar de moederkerk) langzaam transformeerde in een viering van het moederschap. Het is een warme, gezinsgerichte traditie die is voortgekomen uit een spirituele reis.
Liturgische bijzonderheden op Laetare
Bloemen op het altaar
In de meeste kerken in Nederland geldt er, na de vergeten voorbereiding op de vastentijd, een bloemverbod.
De altaren zijn kaal en sober. Dat past bij de boetetijd.
Maar op Laetare zondag mag dat verbod worden opgeheven. De bloemen mogen weer terugkomen! Je ziet ze opduiken op de altaren, als teken van vreugde en hoop. Deze bloemen, vaak in lentetinten, markeren de overgang van de strengere eerste helft naar de mildere tweede helft van de vasten.
Als je de kerk binnenstapt en je ruikt de geur van verse bloemen, weet je meteen dat het Laetare is.
Orgelspel toegestaan
Het is een visuele en geurige verandering van sfeer. Naast bloemen is er nog een groot verschil met de andere vastenzondagen: muziek. Tijdens de Veertigdagentijd is het orgelspel vaak stil of heel sober.
De kerk zingt alleen of begeleidt met rustige psalmen. Maar op Laetare zondag mag het orgel weer voluit gaan.
Je hoort dan weer vrolijke, hoopvolle liederen. De muziek ondersteunt het 'Laetare' (Verheug u).
Het maakt de dienst voller en levendiger. In Nederlandse parochies zie je dat de Mis op Laetare zondag vaak wat drukker bezocht is, mede door deze feestelijke noot. Het is een moment van loslaten en genieten.