Kerststal traditie: De rol van Franciscus van Assisi

Henk van der Linden

Historicus en cultuurjournalist

Je kent ze wel, die kerststallen. Soms simpel, soms uitbundig met bewegende figuurtjes en lampjes.

Maar wist je dat dit hele idee ooit begon bij één man? Franciscus van Assisi. Hij bedacht in 1223 iets revolutionairs dat tot op de dag van vandaag kerst in Nederland en ver daarbuiten definieert. In dit artikel duiken we in de warme, eeuwenoude traditie van de kerststal en ontdekken we hoe een eenvoudige franciscaanse monnik uit Italië ons kerstgevoel vormgaf.

Het idee van Franciscus van Assisi

Stel je voor: het is kerstavond 1223 in het kleine dorpje Greccio, Italië. Franciscus van Assisi, de beroemde franciscaanse monnik, wilde het kerstverhaal op een nieuwe manier tot leven brengen.

De eerste levende kerststal

Het was zijn idee om een levende kerststal te maken, iets wat nog nooit iemand eerder had gedaan.

Franciscus vond dat de mensen het verhaal van Jezus’ geboorte niet alleen moesten horen, maar ook moesten zien en voelen. Hij regelde een echte os en ezel, bouwde een kribbe en haalde stro en hooi. Mensen konden letterlijk de armoede van de stal voelen. Dit was meer dan een toneelstuk; het was een ervaring die je raakte tot in je hart.

Het kerstverhaal visueel maken

Die avond in 1223 was de eerste levende kerststal een feit. Mensen uit het dorp kwamen kijken, kaarsen werden ontstoken en er werd gezongen.

Armoede van Christus benadrukken

Franciscus las het kerstverhaal voor en iedereen voelde de eenvoud en nederigheid van dat eerste kerstfeest. Dit moment markeerde het begin van een traditie die ons tot vandaag bezighoudt. Franciscus had een duidelijke reden om de kerststal te bedenken.

Het ging hem om het visueel maken van het kerstverhaal, zodat iedereen het kon begrijpen en voelen.

In een tijd waarin geloof vaak abstract was, wilde hij iets tastbaars creëren. Door de levende figuren en de echte kribbe bracht Franciscus het verhaal tot leven. Herders, engelen en de kribbe werden geen verhaal meer, maar een ervaring.

Rol van de Franciscanen

Je kon zien hoe Jozef en Maria aankwamen in Bethlehem, hoe de os en de ezel warmte brachten in de koude stal.

Het was een scène die je met eigen ogen kon aanschouwen. Een van de belangrijkste redenen voor Franciscus was het benadrukken van de armoede van Christus. In de 13e eeuw was rijkdom vaak een teken van macht.

Van kerken naar huiskamers

Franciscus wilde laten zien dat het echte licht, Jezus, geboren werd in een eenvoudige stal. Dit idee van nederigheid en eenvoud is tot op de dag van vandaag een kernboodschap van de kerststal.

De levende kerststal van Franciscus bleef niet beperkt tot Greccio. De traditie verspreidde zich razendsnel door Europa, dankzij de franciscanen die overal kloosters stichtten.

Zij namen het idee mee naar andere landen, waaronder Nederland. De franciscanen waren echte missionarissen van de kerststal. Ze bouwden levende stallen in hun kloosters en kerken, waardoor het een vast onderdeel werd van de kerstviering. In Nederland zie je deze traditie terug in de kerken van kleinere dorpen en steden, waar de franciscanen een sterke aanwezigheid hadden.

Langzaamaan verplaatste de traditie zich van de kerken naar de huiskamers. Mensen wilden thuis ook een herinnering aan die eerste kerststal in Greccio.

Jozef en Maria

In Nederland kreeg de kerststal een vaste plek in de huiskamer, vaak als een eenvoudige setting met houten figuren. Tegenwoordig zijn er zelfs speciale winkels voor kerststalonderdelen, zoals in de kerstmarkten van Maastricht of Amsterdam. In elke traditionele kerststal vind je vaste figuren terug.

Deze symbolen zijn door de eeuwen heen een standaard geworden, gebaseerd op het kerstverhaal en de traditie van Franciscus.

De os en de ezel

Jozef en Maria zijn de kern van de kerststal. Ze staan vaak naast de kribbe, in een eenvoudige omgeving. In Nederland zie je vaak houten of keramieken figuren, soms met handgemaakte kleding, die je ook kunt bewonderen tijdens een sfeervolle kerststallenroute door Brabant en Limburg.

Deze figuren zijn verkrijgbaar vanaf €15 tot €50, afhankelijk van de kwaliteit.

Herders en Driekoningen

De os en de ezel zijn onmisbaar in de kerststal. Ze staan symbool voor de warmte en bescherming van het kindje Jezus. Interessant is dat we bij de oorsprong van het kerstkind zien dat deze dieren niet in de Bijbel genoemd worden.

Ze komen uit het apocriefe evangelie van Pseudo-Matteüs, een oude tekst die niet in de canonieke Bijbel is opgenomen. Toch zijn ze een vast onderdeel geworden van de traditie.

Herders en Driekoningen vullen de kerststal aan. De herders vertegenwoordigen de eenvoudige mensen die als eersten het kindje kwamen aanbidden.

De Driekoningen, oftewel de wijzen uit het oosten, brengen geschenken als wierook, goud en mirre. In Nederland zijn deze figuren vaak te koop in sets, bijvoorbeeld bij lokale kerstwinkels voor €20 tot €40. Een bijzondere variant van de kerststal is de Napolitaanse kerststal, ofwel het presepe. Deze stamt uit Napels en is een waar kunstwerk.

Uitgebreide dorpsgezichten

Het is meer dan een simpele weergave van het kerstverhaal; het is een uitgebreid dorpsgezicht vol details. In een Napolitaanse kerststal zie je niet alleen Jozef en Maria, maar een heel dorp.

Er zijn winkeltjes, huizen, en figuren die alledaagse taken uitvoeren. Deze stijl is ontstaan in de 18e eeuw en is nu een populaire traditie in Italië en daarbuiten. In Nederland kun je soms exemplaren vinden in gespecialiseerde winkels, met prijzen vanaf €100 voor een basisset.

18e-eeuwse bloeiperiode

De bloeiperiode van de Napolitaanse kerststal was in de 18e eeuw. Kunstenaars begonnen de stalletjes steeds gedetailleerder te maken, met materialen als hout, tin en stof.

Tegenwoordig zijn deze kunstwerken nog steeds populair en worden ze vaak doorgegeven van generatie op generatie, tot aan de periode waarin we Driekoningen op 6 januari vieren. In Nederland zie je ze soms op kerstmarkten of in antiekwinkels.