Het bidden van de kruisweg in de veertigdagentijd

Henk van der Linden

Historicus en cultuurjournalist

De veertigdagentijd voelt voor veel mensen als een soort spirituele adempauze. Het is een tijd van bezinning, maar ook van een beetje extra inzet.

Eén van de oudste en meest tastbare gebedsoefeningen die je in deze periode kunt doen, is het bidden van de kruisweg.

Het is een manier om letterlijk in de voetstappen van Jezus te treden, vanaf het paleis van Pilatus tot aan de berg Golgotha. Je hoeft niet naar Jeruzalem te reizen om deze weg te gaan; je kunt hem thuis of in je lokale kerk lopen, stap voor stap. Het is een gebed dat je zintuigen prikkelt en je verhaal van binnenuit raakt.

Je staat stil bij een onrechtvaardige veroordeling, een zware val en een offer. In Nederland zie je deze traditie terug in de statige katholieke kerken, maar ook in kleine, huiselijke gebedsgroepen. Het is een oefening in medeleven en hoop. De wortels van de kruisweg liggen diep in het zand van Jeruzalem.

Al in de vroege eeuwen trokken pelgrims naar de Via Dolorosa, de 'smertelijke weg', om de route die Jezus aflegde te volgen.

Ze zochten naar plekken die herinnerden aan zijn lijden. In de Middeleeuwen werd deze pelgrimstocht steeds gestructureerder, vooral door de invloed van de Franciscanen.

De Franciscanen, met hun nadruk op eenvoud en het navolgen van Christus, hebben een enorme rol gespeeld in het verspreiden van de kruisweg buiten Jeruzalem. Rond de zeventiende eeuw begonnen priesters buiten de Heilige Stad speciale kapellen of wandelingen in te richten met veertien 'staties' of momenten. Zo kon iedereen, waar ook ter wereld, de lijdensweg meemaken.

Elke stap herinnert aan een stukje hoop dat geboren wordt uit pijn.

In Nederland vind je deze traditie terug in bijna elke katholieke parochie, van de Noord-Hollandse kust tot aan de Limburgse heuvels.

De kruisweg bestaat uit veertien staties, afbeeldingen of beelden die de belangrijkste momenten van Jezus' laatste tocht tonen. Je begint bij de veroordeling en eindigt bij de kruisiging en het graf. Elk moment is een verhaal op zich, een stukje lijden dat je mag aanschouwen en overdenken.

De eerste statie is de veroordeling door Pilatus. Hier staat Jezus als onschuldige tegenover een machtige rechter.

De tweede statie toont hem het kruis op zijn schouders laden. In de derde valt hij zwaar onder het gewicht, een moment van fysieke zwakte en vernedering.

De route gaat verder met ontmoetingen: zijn moeder Maria staat erbij, de vrome vrouw Veronica veegt zijn gezicht, Simon van Cyrene helpt met het dragen. Je ziet hem zijn kleren verliezen en opnieuw vallen. Bij de zevende statie draagt hij het kruis nog een keer, tot hij uiteindelijk zijn kleding verliest en aan het kruis wordt gespijkerd.

De dood aan het kruis is de dertiende statie, gevolgd door de neerlegging in de armen van zijn moeder en het begraven in het graf. De betekenis van deze staties is niet alleen historisch; ze zijn een spiegel voor ons eigen leven. We herkennen het oordeel, de val, de hulp van anderen en het verlies. Thuis de kruisweg bidden is heel toegankelijk.

Benodigdheden voor thuis

Je hebt eigenlijk niet veel nodig. Een kruiswegboekje, die je vaak voor een paar euro bij een kerkwinkel zoals 't Kruis in Amsterdam of online bij religieuze boekhandels vindt, is handig.

Sommige mensen gebruiken een speciale kruiswegkrans (rozenkrans met kleine kruisjes), maar dat is geen vereiste. Je kunt ook gewoon de veertien staties opzoeken op een website of in een app.

Gebeden per statie

In de kerk hangen vaak de veertien staties aan de muren, meestal in een reeks van schilderijen of reliëfs. Je loopt dan van kapelletje naar kapelletje. In Nederlandse parochies, zoals de Sint-Janskathedraal in Den Bosch, is dit een prachtige ervaring.

Je begint bij het altaar en loopt langs de muren, van de ene statie naar de volgende, vaak ondersteund door het gebruik van gebedssnoeren.

Gezamenlijk bidden in de parochie

Het gebed zelf volgt een vast patroon. Bij elke statie lees je een gebed, vaak een Onze Vader, een Wees Gegroet en een Eer aan de Vader. Veel boekjes geven ook een korte overweging per statie.

Je kunt dit alleen doen, maar samen in een groep voelt het vaak krachtiger. In veel parochies worden tijdens de vastentijd speciale kruiswegvieringen georganiseerd, soms met zang of een reflectie door een priester.

Een goed kruiswegboekje kost tussen de €5 en €15. Zoek er een met duidelijke afbeeldingen en Nederlandse teksten.

Een kaarsje aansteken helpt om de sfeer te versterken, maar is niet verplicht. De gebeden zijn kort en ritmisch. Ze helpen je om je aandacht bij één moment te houden.

Je leest de tekst, overweegt het beeld en bidt dan de vaste gebeden. Veel kerken organiseren een kruisweg op vrijdagavond in de veertigdagentijd. Check de website van je parochie voor data. Het is vaak gratis, maar een vrije bijdrage voor de kaarsen wordt op prijs gesteld.

De veertigdagentijd is een tijd van voorbereiding op Pasen. Het is een periode van vasten, bidden en geven.

De kruisweg past perfect in dit ritme. Het helpt je om je eigen lijden en dat van anderen niet te ontwijken, maar te omarmen als onderdeel van een groter verhaal.

Door de kruisweg te bidden, verbind je je met het lijden van Christus. Het is een vorm van meditatie die je innerlijke rust kan brengen. Door het Onzevader bidden met aandacht ervaar je dat pijn en hoop niet tegenover elkaar staan, maar samengaan.

In de veertigdagentijd draait het om bekering – een omkeer van hart.

De kruisweg laat zien waar die omkeer begint: in het kleine, vaak pijnlijke moment. Voor veel Nederlanders is deze tijd ook een moment van bezinning op maatschappelijke thema's. De kruisweg kan een inspiratiebron zijn om stil te staan bij onrecht in de wereld, zonder dat het zweverig wordt.

Het is een tastbare manier om je geloof te leven. Tegenwoordig wordt de kruisweg steeds vaker aangepast aan moderne contexten.

Vooral voor jongeren is er een groeiende belangstelling, al is het soms anders vormgegeven.

In plaats van traditionele staties, zijn er nu bijvoorbeeld 'kruiswegen voor jongeren' waarin actuele thema's centraal staan, zoals discriminatie, klimaat of eenzaamheid. In Nederland zie je initiatieven waarbij de staties worden uitgebeeld met foto's van het dagelijks leven. Denk aan een statie van 'Jezus valt' die wordt getoond als een vluchteling die struikelt op een stoep in Rotterdam.

Of een statie van 'Jezus wordt gesmaad' als online pestgedrag. Deze actuele kruiswegen maken het verhaal toegankelijk en relevant voor een nieuwe generatie. Ook in parochies worden experimenten gedaan, zoals een kruisweg met moderne muziek of een stilte-wandeling buiten. Deze variaties laten zien dat de traditie leeft en meebeweegt. Zo blijft de kruisweg een levend gebed, voor iedereen die op zoek is naar zin in een complexe wereld.