Heilige Edith Stein: Filosofe en martelares in Auschwitz
Stel je voor: een vrouw van bijna vijfenveertig jaar, geboren in een Joods gezin in Duitsland, die een briljante academische carrière opbouwt.
Ze is een van de weinige vrouwelijke studenten van de beroemde filosoof Edmund Husserl. Haar leven neemt een onverwachte wending en ze wordt katholiek. Ze sluit zich aan bij de strengste kloosterorde die er bestaat. Uiteindelijk vindt ze de dood in de gaskamers van Auschwitz.
Haar verhaal is dat van Edith Stein, een vergeten filosofe en een van de meest indrukwekkende martelaren van de twintigste eeuw. Laten we haar levensreis volgen, van de collegezalen in Duitsland tot het klooster in Echt en het onmenselijke kamp.
Joodse afkomst en academische carrière
Een briljante student in Breslau
Edith Stein werd geboren op 12 oktober 1891 in Breslau, wat nu het Poolse Wrocław is.
Ze groeide op in een gemoedelijk Joods gezin, maar op haar vijftiende verloor ze het geloof en werd ze overtuigd atheïst. Niets was haar vreemd.
Ze studeerde eerst psychologie en geschiedenis, maar al snel ontdekte ze haar passie voor de filosofie. In die tijd was het voor vrouwen nog bijna onmogelijk om te promoveren, maar Edith was vastberaden. Ze zat urenlang in de bibliotheek, las alles wat ze kon vinden en was een echte denker. Haar grote doorbraak kwam toen ze naar de universiteit van Göttingen ging.
De leerling van Husserl
Daar werd ze de assistent van niemand minder dan Edmund Husserl, de grondlegger van de fenomenologie.
Dit was een revolutionaire denkwijze die draaide om het bestuderen van de verschijnselen zoals ze zich voordoen. Ze verhuisde naar Freiburg om bij hem te werken. Ze was de enige vrouw in zijn directe kring.
In 1916 promoveerde ze cum laude. Haar intellectuele scherpte was legendarisch.
Ze schreef artikelen over vakken als 'empathie' en 'vrouw en maatschappij'. Niemand had kunnen vermoeden dat deze rationele denker binnen enkele jaren haar leven aan God zou wijden.
Bekering tot het katholicisme
De onverwachte ontmoeting
Het moment dat haar leven veranderde, was in 1921. Ze was op bezoek bij een vriendin in Bad Bergzabern en voelde een diepe rust.
Ze besloot een boek te lezen dat ze per ongeluk had meegenomen: de autobiografie van Sint Teresa van Ávila. Ze las de hele nacht door. Toen ze de laatste pagina omsloeg, zei ze tegen zichzelf: 'Dit is de waarheid.' Ze was diep geraakt door de spirituele eenvoud van de Spaanse kloosterzuster.
Ze voelde dat het katholicisme de logische voltooiing was van haar filosofische zoektocht.
De doop en het nieuwe leven
Het was alsof alle puzzelstukjes op hun plek vielen. Edith besloot meteen over te stappen naar de Katholieke Kerk. Ze wilde niet wachten. Ze vond een priester en vroeg hem om haar te dopen.
Dit gebeurde op 1 januari 1922, in de Kerk van de Heilige Maria in Bad Bergzabern. Vanaf dat moment was ze een ander mens.
Ze combineerde haar werk als lerares en journaliste met een diep gebedsleven. Ze las de Bijbel elke dag en verdiepte zich in de katholieke filosofie. Haar geloof was niet zweverig; het was een bewuste keuze gebaseerd op rede en overtuiging. Ze wilde God dienen, maar ze wist nog niet precies hoe.
Intrede bij de Karmelietessen
De roeping in Keulen
Jarenlang zat ze in een spagaat tussen de wereld en het klooster. Ze werkte als lerares in Speyer en later in Münster, maar haar hart lag bij het contemplatieve leven.
In 1933, het jaar dat Hitler aan de macht kwam, voelde ze dat de tijd rijp was. De druk op Joden werd steeds groter. Edith vond haar toevlucht bij de Karmelietessen in Keulen.
Dit is een orde die bekend staat om zijn strenge regel: stilte, gebed en harde arbeid.
Ze nam de kloosternaam aan: Teresa Benedicta van het Kruis. Ze wilde een offer brengen voor de vrede in de wereld. Haar familie was geschokt, maar zij voelde zich eindelijk thuis. De situatie in Duitsland werd onhoudbaar.
De vlucht naar Nederland
In 1938 werd de Kristallnacht georganiseerd, een brute aanval op Joodse synagogen en winkels. Edith en haar zus Rosa, die ook bekeerd was, waren niet meer veilig.
De orde besloot ze in veiligheid te brengen. Ze vluchtten over de grens naar Nederland. Ze vonden onderdak in het Karmelietessenklooster in Echt, in de provincie Limburg.
In dit klooster leefde ze in eenvoud en gebed. Ze dacht dat ze hier de oorlog wel zou uitzitten.
Ze schreef er spirituele werken en bad onophoudelijk. Maar de nazi's lieten haar niet met rust.
Arrestatie en deportatie naar Auschwitz
De vergelding van de nazi's
De val van Nederland was in mei 1940. De bezetter zocht naar Joodse vluchtelingen.
De Duitse autoriteiten wisten dat Edith Stein in Echt verbleef. De reden van haar arrestatie was wraak.
De Nederlandse bisschoppen hadden in 1942 een pastorale brief voorgelezen waarin ze de vervolging van de Joden veroordeelden. Dit viel verkeerd bij de nazi's. Als represaille besloten ze alle Joodse bekeerlingen op te pakken. De Gestapo stormde het klooster binnen op 2 augustus 1942.
Edith en Rosa werden meegenomen. Ze mochten niets meenemen behalve hun kloosterkleed.
De laatste reis
De transporten gingen snel. Eerst werden ze naar het doorgangskamp Westerbork gebracht. Vanaf daar ging de trein naar Auschwitz.
De reis duurde drie dagen in een goederenwagon zonder eten of drinken. In Auschwitz aangekomen werden de gevangenen gescheiden.
Edith Stein is nooit aangekomen in het kamp zelf; ze is direct na aankomst vergast.
Haar laatste woorden waren: 'We gaan naar ons volk.' Ze offerde zich op voor het Joodse volk en voor de eenheid van de kerken. Ze stierf op 9 augustus 1942. Ze was toen 50 jaar oud. Haar as werd uitgestrooid over de velden van Auschwitz.
Nalatenschap en heiligverklaring
De erkenning als martelares
Na de oorlog kwamen haar geschriften naar boven. Ze bleek een fenomenale theologe en filosofe te zijn geweest.
Haar boek 'De vrouw' is vandaag de dag nog steeds relevant. De Katholieke Kerk startte een onderzoek naar haar leven. Vanwege de manier waarop ze stierf – vanwege haar geloof, als vergelding voor de kerkelijke actie – werd ze gezien als een martelares.
Paus Johannes Paulus II had een speciale band met haar. Hij had zelf haar werken bestudeerd.
Co-patrones van Europa
Hij besloot haar te verheven tot de eer van de altaren. Ze kreeg de titel 'Heilige Teresa Benedicta van het Kruis', een figuur die, net als de bekende patrones van de chronisch zieken, veel heeft betekend voor het geloof.
Op 11 oktober 1998 werd ze heilig verklaard in Rome. Dit was een historische gebeurtenis. Tijdens diezelfde plechtigheid benoemde de paus haar tot co-patrones van Europa, een eretitel die doet denken aan de heilige patrones van de jeugd en vergeving. Ze kreeg deze rol naast Sint Benedictus.
De keuze was symbolisch: een Joodse vrouw, een wetenschapper, een kloosterzuster en een slachtoffer van het nazisme. Ze werd een symbool van de eenheid tussen Joden en Christenen en van de kracht van het geloof in een donkere tijd.
Haar relieken liggen in het klooster in Keulen. Haar feestdag wordt gevierd op 9 augustus, de dag van haar dood. Ze is een gids voor iedereen die zoekt naar zin in het leven.