Geloven met je zintuigen: Geur, licht, geluid en smaak
Stel je voor: je stapt een oude kerk in, ergens in een klein dorpje in de Achterhoek. Meteen valt je iets op.
Niet alleen de stilte, maar de geur. Een mengeling van oud hout, was en een vleugje wierook.
Je ziet het licht dat door de hoge, smalle ramen naar binnen valt en stofdeeltjes verlicht. Je hoort het zachte geruis van een kaars die aangestoken wordt. Zien, horen, ruiken, proeven en voelen.
Voor veel mensen is geloven iets voor het hoofd, een kwestie van denken en geloven. Maar in de christelijke traditie, en zeker in het rijke verleden van Nederland, is geloven ook iets voor je lichaam. Het is een ervaring met al je zintuigen. In dit artikel duiken we in de wereld van het zintuiglijk geloven.
Want waarom is geur zo belangrijk in de liturgie? Wat doet dat ene lied met je?
En waarom voelen we ons soms dichter bij God als we op onze knieën gaan? Laten we op ontdekkingstocht gaan door de theologie van het lichaam en de zintuigen.
De theologie van het lichaam en de zintuigen
Incarnatie, God ervaren in het fysieke
Alles begint bij een basisidee: God is niet alleen een verre, onzichtbare kracht. Het christelijk geloof draait om de incarnatie.
Dat is het geloof dat God mens is geworden in Jezus Christus.
Hij heeft een lichaam gehad, hij heeft gevoeld, geroken, gegeten en gehuild. Omdat God zelf fysiek is geweest, is ons lichaam niet iets dat we moeten ontstijgen om spiritueel te worden. Integendeel. Ons lichaam met al zijn zintuigen is het instrument waarmee we de wereld en God kunnen ervaren.
De theologie van het lichaam, een concept dat door Paus Johannes Paulus II verder is uitgewerkt, benadrukt dit. Het zegt dat ons lichaam een 'goed' is, een gave van God. Door te voelen, te zien en te horen, doen we mee aan de schepping. We geloven niet alleen met ons hoofd, maar met ons hele wezen.
Dit zintuiglijk geloven is geen bijzaak; het is de manier waarop de traditie ons helpt om verbinding te maken.
Een kerkdienst is dan ook een zintuiglijke ervaring. Je ruikt de kaarsen, je voelt de koude bank, je hoort de gemeente zingen. Het is een viering voor al je zintuigen.
Zien: De kracht van licht, kunst en iconen
Licht in de kerk, Beeldende kunst
We beginnen met zien. Licht is vanaf de eerste regel in de Bijbel een krachtig symbool.
'Er zij licht', zegt God. In kerken zie je daarom vaak een spel met licht.
Neem de Gebrandschilderde ramen in bijvoorbeeld de Grote Kerk in Haarlem of de Sint-Jan in Gouda. Zomaar ramen zijn het niet. Ze vertellen een verhaal.
Zonlicht filtert erdoorheen en verandert de ruimte in een kleurenpalet. Je voelt je als het ware omhuld door het verhaal.
Zien is hier niet alleen kijken; het is toelaten dat het licht je raakt. Een andere belangrijke vorm is religieuze kunst en iconen. In de Rooms-Katholieke en Oosters-Orthodoxe traditie zie je veel iconen. Een icoon is niet zomaar een schilderij.
Het is een venster naar het goddelijke. Kijk je naar een icoon van Maria of Jezus, dan kijkt hij of zij vaak rechtstreeks terug.
Het is een ontmoeting. De gouden achtergrond staat voor het hemelse licht. In Nederlandse kerken hangen vaak speciale altaarstukken, zoals in de Sint-Bavokerk in Utrecht.
Ze zijn er om je aandacht te richten. Door te kijken, word je stil en open je je voor iets groters.
Kaarsen
Naast de ramen en kunst is er nog een simpele, krachtige vorm van licht: de kaars. In bijna elke Nederlandse kerk of kapel zie je een kaarsenrek. Vaak staan er al waxinelichtjes te branden.
Een kaars is een gebed dat je aansteekt. Het vlammetje is een symbool van hoop, van gebed dat opstijgt, maar ook van aanwezigheid.
Als je in een kerk een kaars aansteekt, geef je je gebed een fysieke vorm.
Je doet iets met je handen. Je ziet het lichtje branden, ook als je weer weg bent. Het is een prachtige manier om je intenties tastbaar te maken.
De geur van een gloeiende lucifer en het warme was van de kaars horen daarbij. Ervaar de kracht van het branden van een kaarsje: het is zien en voelen ineen.
Horen: Muziek, zang en de heilige stilte
Kerkmuziek, Het gesproken Woord
Wat hoor je als je in een kerk zit? Allereerst is er kerkmuziek.
Van de ingetogen psalmen in een kleine hervormde kerk tot aan de volle klanken van een Mis vanuit de Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch. Muziek raakt ons op een manier die woorden soms niet kunnen. De trage beweging van een Gregoriaans gezang kan je helpen om je gedachten te vertragen. Een orgel kan je vanuit je tenen raken.
In Nederland heeft elke stroming zijn eigen muziektraditie. Zo is het in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) vaak samenzang: de gemeente zingt samen de psalmen en gezangen.
Je stem verbinden met die van anderen is een krachtig gevoel van saamhorigheid.
Naast muziek is er het gesproken Woord . Een dominee of priester die een preek houdt.
De ritmische cadans van de stem, de stiltes die soms vallen. Het is niet alleen informatief; het is bedoeld om je hart aan te spreken.
Door te luisteren, word je uitgenodigd om na te denken en te voelen. Je hoofd en je hart worden aan het werk gezet. Maar het allerbelangrijkste wat je hoort, is misschien wel de stilte.
Stilte is niet zomaar het ontbreken van geluid. In de spiritualiteit is stilte een ruimte waarin je God kunt horen.
Stilte als gebed
In een wereld vol lawaai is de stilte in een kerk een cadeau. Als je in de St.
Bavokerk in Haarlem of de Onze Lieve Vrouwekerk in Middelburg in de banken zit en er is niemand, dan hoor je alleen maar de stilte.
Het is een stilte als gebed. Het helpt je om af te dalen in jezelf. Luisteren naar God betekent soms gewoon je mond houden en luisteren naar wat er in je omgaat. Het is een oefening in aandachtig zijn.
Ruiken: Wierook en heilige oliën
Symboliek van wierook
Geur is het zintuig dat het sterkst verbonden is met herinneringen. In de kerk is geur vaak heilig.
De bekendste geur is die van wierook. Als je in een kerk binnenkomt en je ruikt wierook, weet je direct: hier gebeurt iets bijzonders.
Wierook (vaak een mengsel van harsen en kruiden, zoals wierook van de Abdij van Berne) wordt vaak gebruikt bij processies, bij het evangelie of bij de offergave. De rook die opstijgt, is een symbool voor gebeden die opstijgen naar de hemel. Maar het doet nog meer.
Chrisma
De geur vult de ruimte en maakt de kerk tot een aparte, afgescheiden wereld. Het helpt je om over te schakelen van de alledaagse wereld naar een gebedsruimte. Er is nog een andere, minder opvallende geur: die van de heilige oliën. In de Rooms-Katholieke Kerk is er de 'chrism', een geurige olie die gezegend wordt op Witte Donderdag.
Deze olie wordt gebruikt bij de doop (je wordt ermee gezalfd), bij het vormsel en bij de priesterwijding.
De geur is vaak die van olijfolie met een toevoeging van balsem. Het is een geur die verbonden is met de heilige Geest.
Als je gedoopt wordt, ruik je die geur. Het is een onzichtbaar teken dat je voor altijd bij God hoort. In de liturgie is de geur van de Chrisma dus een herinnering aan je doopbelofte.
Proeven en voelen: Brood, wijn en aanraking
De Eucharistie
We sluiten af met de meest tastbare zintuigen: proeven en voelen. In veel christelijke tradities is de Eucharistie (of Avondmaal) het centrale moment.
Hier komen proeven en voelen samen. Je krijgt een stukje brood (soms een ongezuurd broodje, soms een hostie) en een slok wijn of druivensap.
Het is niet zomaar een symbool. Het is een manier om 'innerlijk' verbonden te raken met wat Jezus heeft gedaan. Je proeft het brood, je voelt de textuur in je hand.
Je proeft de wijn. Het is een eenvoudige, aardse handeling met een diepe spirituele betekenis in de natuur. Door te eten en te drinken, neem je het heilige in je op. Het is de ultieme vorm van 'incarnatie': God wordt deel van ons lichaam.
Daarnaast is er het voelen van aanraking. Denk aan de handoplegging.
Bij een zegen of bij gebed legt een voorganger soms de handen op iemands hoofd of schouders. Het is een krachtig gebaar van overdracht van zegen of troost.
Handoplegging, Knielen
Je voelt de warmte van de handen, het gewicht. Je voelt je gezien en aangeraakt. Een andere fysieke houding is knielen.
In veel kerken knielen mensen tijdens de consecratie of bij het bidden.
Door te knielen, maak je je lichaam klein. Je geeft je over. Het is een lichamelijke taal die zegt: 'Here, ik ben er.
Ik ben klein, en jij bent groot.' Het voelt niet alleen fysiek, maar het raakt ook je innerlijke houding. Zo zie je maar: geloven is niet zweverig.
Het is iets dat je doet met je handen, je knieën, je ogen, je oren en je mond.
Het is een geloof dat je kunt ruiken en proeven.