De ziekenzalving: Troost en kracht in de laatste levensfase

Henk van der Linden

Historicus en cultuurjournalist

Een ziekenzalving is niet iets om bang voor te zijn. Het is een prachtig sacrament vol troost, kracht en verbondenheid.

Veel mensen denken dat het alleen is voor stervenden, maar dat is een misverstand. Het is er juist voor iedereen die ernstig ziek is of een zware operatie moet ondergaan. In Nederland, binnen de Rooms-Katholieke Kerk, is het een diepgewortelde traditie die rust brengt in onrustige tijden.

Bijbelse oorsprong en doel

Laten we er samen naar kijken, alsof we een kop koffie drinken en de tijd nemen.

De ziekenzalving is een sacrament dat speciaal bedoeld is voor mensen die lijden. Het komt uit de Bijbel, uit de brief van Jakobus. Daar staat dat je de zieken moet zalven met olie en voor hen bidden. Dat is precies wat er vandaag nog steeds gebeurt.

De basis voor dit sacrament staat in Jakobus 5:14-15. Daar lezen we dat de oudsten van de gemeente naar de zieke moeten gaan, hem of haar zalven met olie en bidden in de naam van de Heer.

Het geloof van de zieke geeft dan kracht. Het doel is niet alleen lichamelijk herstel, maar vooral geestelijke steun. Het sacrament heet officieel 'de ziekenzalving', en het draait om troost, vergeving en verbondenheid met God.

Wanneer vraag je het aan?

In de Nederlandse katholieke traditie is dit sacrament eeuwenlang een vaste waarde geweest.

Het hoort bij het leven, net als doop en huwelijk. Het is geen afscheid, maar een teken van hoop en Gods nabijheid. De ziekenzalving is er voor iedereen die ernstig ziek is.

Je hoeft niet te wachten tot de allerlaatste momenten. Als je een zware operatie moet ondergaan, of als ouderdomszwakte je leven bepaalt, mag je dit sacrament ontvangen.

Het is een geschenk voor nu, niet alleen voor later. Je kunt de ziekenzalving aanvragen bij je parochie of een pastoor.

Meerdere keren mogelijk

Doe dit zodra je weet dat je ernstig ziek bent of een ingreep staat te wachten. Het is belangrijk dat je je openstelt voor de geestelijke steun die het biedt. Je hoeft niet alleen te zijn; de gemeenschap staat voor je klaar.

In Nederland is het gebruikelijk dat de pastoor of een vaste ziekenbezoeker langskomt.

Soms gebeurt het in het ziekenhuis, soms thuis. Het kan ook in de kerk, als je nog mobiel bent. Het ritueel is persoonlijk en past bij jouw situatie. Je mag de ziekenzalving meerdere keren in je leven ontvangen.

Als je later opnieuw ernstig ziek wordt of als je ziekte verergert, mag je opnieuw dit sacrament vragen. Het is geen eenmalige gebeurtenis, maar een blijvende bron van troost.

Viaticum: de laatste communie

Veel Nederlanders hebben het in hun leven meer dan eens meegemaakt, vooral op oudere leeftijd. Vroeger sprak men over 'het laatste oliesel'. Dat woord klinkt alsof het alleen voor stervenden is.

Sinds het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) is de naam veranderd. Nu heet het officieel 'ziekenzalving'.

Dit is een bewuste keuze om de nadruk te leggen op het leven, niet op de dood. Bij de ziekenzalving hoort soms ook het viaticum. Dat is de laatste communie die een stervende ontvangt.

Het is een maaltijd met God, om kracht te putten voor de laatste reis. In Nederland wordt dit vaak gecombineerd met de ziekenzalving, waarbij gelovigen terugdenken aan de bevestiging van hun geloof, vooral in de laatste fase van het leven.

Het viaticum is een apart ritueel, maar het sluit mooi aan bij de zalving. Het Tweede Vaticaans Concilie heeft de kijk op dit sacrament veranderd.

Het is nu meer een sacrament voor het leven, niet alleen voor de dood. Veel Nederlandse parochies leggen dit uit in catechesegroepen en bij voorbereidingen op de ziekenzalving. Het ritueel is eenvoudig en warm.

Zalving van voorhoofd en handen

Het duurt meestal 15 tot 30 minuten, afhankelijk van de situatie. De pastoor of priester komt langs, neemt de tijd en leidt het gebed.

Je hoeft niets te doen; je mag gewoon luisteren en ontvangen. Het hart van het ritueel is de zalving. De priester zalft het voorhoofd en de handen met een speciale olie. Deze olie heet 'Oleum Infirmorum' (ziekenolie).

Hij doet dit terwijl hij een gebed uitspreekt. De zalving is zacht en doelgericht: het voorhoofd als teken van je hele wezen, de handen als teken van je werk en gebed.

De ziekenolie wordt elk jaar door de bisschop gezegend. In Nederland gebeurt dat tijdens de Chrismamis in de paastijd. De olie wordt daarna naar alle parochies gestuurd.

Gebeden en gezangen

Zo is er een verbondenheid tussen de bisschop en elke gelovige die het sacrament ontvangt.

Tijdens het ritueel worden gebeden gelezen uit de Bijbel. Er is een gebed om kracht, een gebed om vergeving en een gebed om hoop. Soms zingt de gemeenschap een psalm of een lied.

In Nederland kiezen veel parochies voor bekende gezangen zoals 'Here, ontferm u' of 'Uw goedertierenheid, Heer'. Het maakt de sfeer intiem en veilig.

Na de zalving mag je even bijkomen. De priester blijft nog even napraten.

Je mag vragen stellen, je gevoelens delen of gewoon zwijgen. Het is jouw moment. De ziekenzalving heeft meerdere effecten.

Het is niet alleen een ritueel; het raakt je hart en je ziel.

Geestelijke troost

Veel mensen ervaren rust, troost en een gevoel van verbondenheid. Het is een geschenk dat je meeneemt in je ziekteproces. De meest genoemde ervaring is geestelijke troost. Mensen voelen zich niet meer alleen.

Ze ervaren dat God bij hen is, ook als het lichamelijk slecht gaat. Deze troost helpt om angsten te verminderen en hoop te behouden.

Vergeving van zonden

In Nederland is dit een bekend effect, besproken in parochiebladen en bijeenkomsten. Een ander effect is vergeving. Tijdens de ziekenzalving bidt de priester om vergiffenis voor zonden.

Voor veel gelovigen is dit een bevrijding. Je mag loslaten wat je dwarszit, zonder schuldgevoel, net zoals bij een persoonlijk gesprek met de ouderling.

Lichamelijk herstel

Het helpt om vrede te vinden, ook met jezelf. Hoewel de ziekenzalving geen medisch wonder belooft, ervaren sommigen een lichamelijk herstel. Het is geen magie, maar het kan helpen door de rust die het brengt.

Stress vermindert, en dat gunstig is voor het herstel. In Nederland zie je dat artsen en pastoors soms samenwerken, vooral in palliatieve zorg.

De ziekenzalving is een sacrament van hoop. Het is er voor jou, in je kwetsbaarheid.

Vraag ernaar bij je parochie, en ervaar de troost en kracht die het biedt. Je bent niet alleen.