De vier evangelisten en hun symbolen: Mens, leeuw, rund en arend
Je kent ze wel, die oude schilderijen in kerken of kloosters. Vaak zie je vier figuren die rondom een heilige persoon staan.
Soms zijn het mensen, soms dieren. In de kunstgeschiedenis kom je ze overal tegen: de vier evangelisten. Elk van hen heeft een eigen symbool.
Het zijn de mens, de leeuw, het rund en de arend. Deze beelden zijn niet zomaar willekeurig gekozen.
Ze vertellen iets over wie de schrijver was en wat zijn verhaal typeert. Stel je voor dat je een middeleeuwse kerk binnenloopt, bijvoorbeeld de Sint-Jan in Den Bosch. Je kijkt omhoog en ziet glas-in-loodramen vol kleuren.
Daar zie je ze: vier wezens die de evangelisten vertegenwoordigen. Ze zijn overal, van boekillustraties tot wandtapijten. Ze helpen ons om de vier hoofdverhalen over Jezus te begrijpen, zonder dat je meteen een bijbel hoeft te lezen.
Waarom deze symbolen belangrijk zijn
De vier evangelisten zijn Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes. Zij schreven de vier kanonieke evangeliën in het Nieuwe Testament.
Hun symbolen helpen ons om ze snel te herkennen in kunst. Zonder deze symbolen zou het lastig zijn om te zien wie wie is, vooral in afbeeldingen waar geen namen bij staan. In de vroege kerk was het belangrijk om de boodschap visueel te maken. Veel mensen konden niet lezen.
De symbolen werden een universele taal. Ze vertelden direct welk perspectief de schrijver had.
Zo zie je in de kunst meteen of de focus ligt op Jezus' menselijkheid of op zijn koninklijke afkomst.
Bovendien geven deze beelden diepte aan het geloof. Ze laten zien dat de bijbel niet één lineair verhaal is, maar vier complementaire perspectieven. Elk symbool roept een andere emotie of gedachte op. Het maakt het verhaal van Jezus rijk en veelzijdig.
De kern: Wie is wie en wat betekent het?
Elke evangelist heeft een specifiek dier of figuur. Deze keuze komt uit de Openbaring van Johannes (hoofdstuk 4).
Matteüs: De mens
Daar zie je vier wezens rond de troon: een leeuw, een kalf, een mens en een arend. Laten we ze per evangelist bekijken. Matteüs wordt afgebeeld als een mens.
Dit symbool staat voor Jezus' menselijkheid. Matteüs schrijft veel over Jezus' afkomst en zijn rol als leraar voor mensen.
Marcus: De leeuw
Zijn evangelie begint met een stamboom. Het is een heel toegankelijk verhaal voor gewone mensen. In de kunst zie je Matteüs vaak met een boek of een pen. Soms staat er een engel naast hem.
De menselijke vorm benadrukt dat Jezus echt tussen ons leefde. Denk aan de schilderijen van de Utrechtse Meester of de Goudse glazen in de Sint-Janskerk.
Marcus heeft de leeuw als symbool. De leeuw is het koning der dieren. Dit symboliseert Jezus' koninklijke macht en moed.
Marcus schrijft over Jezus als de sterke, handelende profeet. Zijn verhaal is snel en krachtig, net als een leeuw die toeslaat.
Lucas: Het rund
Je ziet de leeuw vaak met een wapperende manen. In middeleeuwse manuscripten staat hij soms boven op een boek. Het dier verwijst naar de kracht van het evangelie.
In Nederlandse kerken, zoals in de Utrechtse Dom, kom je deze leeuw tegen in glas-in-lood. Lucas wordt geassocieerd met het rund of kalf.
Dit dier staat voor offers en dienstbaarheid. Lucas schrijft veel over offers, zoals het offer van Maria in de tempel.
Zijn verhaal is zacht en zorgvuldig, zoals een rund dat rustig graast. In de kunst zie je Lucas vaak met een boek en een os. De os verwijst naar het offer dat Jezus bracht, een thema dat dieper wordt verkend in de iconografie van kleuren en symbolen.
Johannes: De arend
Dit symbool komt veel voor in boerengemeenschappen, waar het rund centraal stond.
In Nederlandse kloosters, zoals die in Middelburg, vind je afbeeldingen van Lucas met zijn rund. Johannes heeft de arend als symbool. De arend vliegt hoog en kijkt naar de zon. Dit staat voor de hemelse visie van Johannes.
Hij schrijft over Jezus als het Woord van God, iets vanuit de hemel. Zijn evangelie is diepgaand en spiritueel.
Je ziet de arend vaak met wijd gespreide vleugels. In kunstwerken kijkt hij soms recht omhoog. In Nederlandse kathedralen, zoals die van Utrecht, is de arend een veelvoorkomend motief in glas-in-loodramen.
Varianten en modellen in de Nederlandse kunst
In Nederland zijn er verschillende manieren waarop deze symbolen zijn uitgebeeld. Van eenvoudige houtsneden tot uitgebreide schilderijen.
Laten we kijken naar een paar typische voorbeelden. Allereerst de glas-in-loodramen in de Goudse Sint-Janskerk.
Hier zie je de vier evangelisten in vol ornaat. Elk raam kostte vroeger honderden guldens om te maken. Tegenwoordig is restauratie prijzig: een vierkante meter glas kost al gauw €500 tot €1000, afhankelijk van de complexiteit. Daarnaast zijn er middeleeuwse manuscripten.
Denk aan getijdenboeken uit het atelier van de Utrechtse Meester. Deze boeken zijn vaak klein, circa 20 bij 15 cm.
Ze zijn prachtig verlucht met goud en kleuren. Een origineel exemplaar kan tienduizenden euros kosten op een veiling. Reproducties zijn verkrijgbaar vanaf €50.
Ook in beeldhouwwerken kom je de symbolen tegen. In de Sint-Jan in Den Bosch zijn stenen reliëfs te zien waarbij je de heiligen kunt herkennen aan hun attributen.
Deze kosten bij restauratie €200 tot €400 per stuk, afhankelijk van de steensoort.
In moderne kerken worden soms abstracte versies gebruikt, bijvoorbeeld in glasvezel of metaal. Een kunstwerk op maat kost al snel €1.500 tot €3.000. Tot slot zijn er schilderijen van Nederlandse meesters.
Een paneel van een onbekende Utrechtse schilder uit de 15e eeuw kan €10.000 tot €20.000 waard zijn. Moderne kunstenaars maken soms betaalbare prints, vanaf €100 per stuk.
Praktische tips voor wie meer wil ontdekken
Wil je deze symbolen zelf zien? Begin dan met een bezoek aan een Nederlandse kerk.
De Goudse Sint-Janskerk is een toplocatie. De toegang is gratis, maar een vrijwillige bijdrage voor het onderhoud wordt op prijs gesteld (€2-5). Plan je bezoek op een doordeweekse dag voor minder drukte. Als je van boeken houdt, ga naar een antiquariaat.
Zoek naar een getijdenboek of een facsimile van een evangelie. Een tweedehands exemplaar vind je al voor €20 tot €50.
Voor een echte middeleeuwse versie moet je naar een veilinghuis zoals Christie's of Sotheby's, maar dat is voor de meeste mensen niet haalbaar.
Wil je zelf kunst maken? Koop een aquarelset en probeer de symbolen te tekenen. Een goede set kost €30 tot €50.
Gebruik reference foto's uit kerken. Zo leer je de details kennen, zoals de betekenis van de Alpha en de Omega, de manen van de leeuw of de vleugels van de arend.
Tot slot, praat erover met anderen. Bezoek een lezing in een museum of kerk. In Nederland zijn er vaak gratis of goedkope activiteiten (€5-10). Het delen van kennis maakt de symbolen nog levendiger.