De vier evangeliën: Waarom zijn er vier verschillende verhalen?
Je staat in een boekhandel in Amsterdam, bladerend door een nieuwe Bijbelvertaling. Waarom staan er vier boeken vooraan, allemaal met dezelfde titel?
Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes. Ze vertellen allemaal over Jezus, maar soms lijken de details flink te verschillen.
Dat is niet per ongeluk. Het is een bewuste keuze uit de vroege kerkgeschiedenis. In dit stuk leg ik je uit waarom we vier evangeliën hebben, wat die keuze betekent en hoe je ermee leest, speciaal voor Nederlandse lezers met een historische en culturele blik.
Wat zijn de vier evangeliën eigenlijk?
Een evangelie is een biografisch verhaal over Jezus van Nazaret, geschreven vanuit een gelovig perspectief. De vier canonieke evangeliën – Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes – zijn de teksten die de vroege kerk erkende als gezaghebbend.
Ze staan vooraan in het Nieuwe Testament. De eerste drie, Matteüs, Marcus en Lucas, worden de synoptische evangeliën genoemd. Ze hebben veel overlap in verhaallijn en soms woordkeuze.
Johannes staat op zichzelf, met een meer reflectieve, theologische stijl. Die combinatie geeft een rijk beeld van Jezus’ leven, dood en opstanding.
In de Nederlandse Bijbeluitgaven, zoals de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) of de Herziene Statenvertaling (HSV), staan deze vier teksten als aparte boeken. Ze zijn bedoeld om naast elkaar gelezen te worden, niet om elkaar te vervangen.
Waarom vier en niet één?
De vroege kerk had veel meer teksten over Jezus in omloop. Sommige waren later geschreven en niet altijd betrouwbaar. De keuze voor vier evangeliën is ontstaan uit een proces van herkenning en erkenning: welke teksten spraken aan, waren oud en pasten bij de overlevering van apostelen?
Een praktische reden was diversiteit. Elk evangelie spreekt een andere groep aan.
Matteüs benadrukt de verbinding met de joodse traditie, Marcus is compact en krachtig, Lucas is zorgvuldig en menselijk, en Johannes is diep theologisch. Vier stemmen geven een voller geluid dan één.
In de vroege kerk was er ook discussie over het aantal. Sommige groepen wilden alleen Marcus of alleen Johannes. De beslissing om vier te behouden, zorgde voor evenwicht. Zo bleef het beeld niet hangen bij één perspectief.
De kern: vier perspectieven op één verhaal
Stel je voor dat vier vrienden hetzelfde concert hebben meegemaakt. De een vertelt over de sfeer, de ander over de setlist, de derde over de emoties, de vierde over de diepere betekenis.
Zo werkt het ook met de evangeliën. Ze zijn geen tegenstrijdigheden, maar verschillende invalshoeken. Matteüs schrijft voor een joods-christelijk publiek.
Hij noemt oude profetieën en legt nadruk op Jezus als de beloofde Messias.
Marcus is kort en direct, geschreven voor een breder publiek. Lucas benadrukt barmhartigheid en zet Jezus neer als redder van armen en buitenstaanders. Johannes focust op wie Jezus is: het Woord dat vlees werd.
In Nederland zie je deze diversiteit terug in de liturgie. Tijdens de advents- en paastijd lezen gemeenten vaak per zondag een ander evangelie.
Zo ontdek je steeds weer nieuwe details. Dat helpt om het verhaal niet te laten vervelen.
Varianten: hoe lees je de evangeliën naast elkaar?
Er bestaan verschillende manieren om de vier evangeliën naast elkaar te lezen.
Een klassieke aanpak is de synoptische tabel. Je zet de verhalen over Jezus’ leven naast elkaar en vergelijkt.
Dat kan met een boek of online tool, maar een papieren parallelle Bijbel is praktisch. Een uitgave zoals de Synopsis van de vier evangeliën (bijvoorbeeld bij uitgeverij Kok of NBG) kost ongeveer €35–€50, afhankelijk van de uitvoering. Een andere aanpak is een leesplan. Veel Nederlandse Bijbelapp-ontwikkelaars bieden gratis leesplannen aan.
Je leest per dag een stukje uit elk evangelie, thematisch gerangschikt. Zo ontdek je hoe Marcus en Lucas soms dezelfde genezing anders beschrijven, terwijl Johannes diepgaande gesprekken toevoegt.
Voor wie houdt van studie, is een commentaar een optie. Een standaardwerk zoals ‘Het Nieuwe Testament’ van Van der Kooij of een deel uit de Commentaarreeks van het Nederlands Bijbelgenootschap kost €30–€60 per deel. Dat helpt om de Bijbel en haar rijke context te begrijpen, zoals joodse feesten en Romeinse context.
Een derde model is een narratieve Bijbel. Hierin worden de vier evangeliën bewerkt tot één doorlopend verhaal.
Handig voor wie wil lezen als een roman. Let wel: je verliest dan de eigen stem van elke evangelist.
Kies bewust welk model bij je past.
Praktische tips voor lezers in Nederland
Begin klein. Kies één evangelie en lees het in een maand uit.
Marcus is een fijne start: zestien hoofdstukken, vlot geschreven. Gebruik een leesplan of een kalender, bijvoorbeeld via de app van het Nederlands Bijbelgenootschap.
Zet een stukje in je dagelijkse routine, zoals na je koffie. Vergelijk eens twee passages. Lees de genezing van een blinde in Marcus 10 en Lucas 18. Let op verschillen: wie spreekt, wat gezegd wordt, wat er gebeurt.
Vraag je af: wat wil de schrijver benadrukken? Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn; een notitieblokje volstaat.
Bezoek een museum of kerk met een historische context. In Nederland helpen plekken zoals de Nieuwe Kerk in Amsterdam of de Sint-Janskathedraal in ’s-Hertogenbosch om de beeldtaal van het Nieuwe Testament en de vroege kerk te zien. Zie hoe schilderijen en glas-in-loodramen de vier evangelisten uitbeelden: de mens, de leeuw, de os en de adelaar.
Dat maakt de theologie concreet. Lees met vrienden.
Een kleine groep van 3–5 personen kan een hoofdstuk per week bespreken.
Gebruik een eenvoudige vraag: welk beeld van Jezus zie je hier? Zo blijf je dicht bij de tekst en deel je verschillende invalshoeken. Investeer in een goede bijbelvertaling.
De NBV21 (ongeveer €25–€40) is helder en toegankelijk. Wil je een studievertaling, dan kost een uitgave zoals de Willibrordvertaling of een noteneditie ongeveer €30–€50.
De vier evangeliën zijn geen probleem om op te lossen, maar een schat om te ontdekken.
Kies wat bij je leesniveau past. Sluit af met een simpele routine: elke week een evangeliehoofdstuk, een korte reflectie en een gesprek.
Zo groeit begrip vanzelf. En onthoud: de vier evangeliën zijn geen probleem om op te lossen, maar een schat om te ontdekken. Ze geven een veelkleurig beeld van Jezus, passend bij een land dat van verhalen houdt en van eerlijk zoeken.