De traditie van 'Sunderum' op Terschelling

Henk van der Linden

Historicus en cultuurjournalist

Stel je voor: het is 5 december, de avond voor Sinterklaas. Overal in Nederland worden schoenen gezet en liedjes gezongen.

Maar op het Waddeneiland Terschelling gebeurt er iets heel anders. De lichten doven, de deuren op slot en de straten worden onveilig gemaakt door groepen mannen in angstaanjagende pakken. Ze jagen op iedereen die nog buiten is. Dit is geen Halloween, dit is Sunderum.

Een traditie die diep geworteld is in de cultuur van Terschelling en zo authentiek dat je hem nergens anders vindt. Het is ruig, mysterieus en voor de eilanders het allereerste echte feest van het jaar.

Ben je nieuwsgierig geworden? Pak er een kop koffie bij, dan neem ik je mee naar de donkere straten van de Terschellinger dorpen.

De datum van viering

Sunderum is de Terschellinger variant van het Sinterklaasfeest, maar dan in een oeroud en ruig jasje. Het wordt gevierd in de nacht van 5 op 6 december, precies op de dag dat de sint himself zijn intrede doet. Waar de rest van Nederland het rustig houdt met cadeautjes, trekt Terschelling eropuit.

De naam 'Sunderum' is waarschijnlijk een verbastering van 'Sunderklaas' of 'Zwarte Piet', maar de traditie zelf voelt een stuk ouder en wilder aan. De viering begint traditiegetrouw na het vallen van de avond op 5 december.

De heidense oorsprong

De hele nacht wordt er 'gejaagd' en pas als de zon opkomt op 6 december, keert de rust terug. De focus ligt op de kleine dorpen op het eiland: Baaiduinen, Kaart, Kinnum, Midsland, Hee en Striep. In deze dorpen is de traditie het levendigst.

Hoewel het feest samenvalt met het Sinterklaasfeest, hebben veel eilanders het idee dat de wortels dieper liggen.

Het draait om het verdrijven van de duisternis en de kwade geesten die in de donkere wintermaanden zouden rondwaren. De mannen in hun pakken van natuurlijke materialen zouden die geesten verbeelden.

Het is een mengeling van een katholiek feest en een oud, misschien wel heidens, ritueel dat het einde van het jaar inluidt.

Natuurlijke materialen

Het meest opvallende aan Sunderum is de uitdossing van de 'jagers'. Dit zijn geen Zwarte Pieten met kroeshaar en rode lippenstift. Nee, de pakken zijn gemaakt van alles wat het eiland te bieden heeft. Ze zien er ruig, groen en onaards uit.

Het doel is simpel: volledig onherkenbaar zijn. Anonimiteit is de sleutel tot het feest.

Onherkenbaarheid als regel

Niemand weet wie er onder het pak schuilgaat, en dat maakt het spannend en spannend.

De pakken zijn een kunstwerk op zich. De mannen gebruiken voornamelijk helmgras, stro, touw en schelpen. Het helmgras wordt in lange strengen aan de kleding gebonden, waardoor de figuren eruitzien als bewegende struiken of boswezens.

Soms worden er hele schelpen of schelpdelen in verwerkt. Alles is met de hand gemaakt en vaak doorgegeven van vader op zoon.

Er zit geen fabriekskwaliteit aan, het is puur, grof en eilanders. Naast de kleding dragen de mannen maskers. Deze zijn vaak gemaakt van hout, kurk of andere materialen en bedekken het hele gezicht.

Vrouwen en kinderen binnen

Soms zijn het dierengezichten, soms abstracte koppen. De regel is streng: je mag niet weten wie het zijn.

Deze anonimiteit geeft ze de vrijheid om te doen wat ze normaal niet zouden durven. Het zorgt voor een beetje spanning tussen de 'jagers' en de bewoners.

Het jagen op straat

Zodra het donker is, verandert Terschelling. De normale orde wordt op zijn kop gezet.

De bewoners moeten zich aanpassen aan de regels van de Sunderum-jagers. Het is een spel van angst en vermaak, waar iedereen aan mee doet. De spanning bouwt zich langzaam op naarmate de avond vordert. De belangrijkste regel is dat vrouwen en kinderen na zonsondergang niet op straat mogen komen.

Zij moeten binnen blijven, ramen en deuren gesloten houden. Buiten zijn is voorbehouden aan de mannen en de 'jagers'.

Wie toch buiten wordt betrapt, moet het ontgelden. De angst voor de onbekende figuren wordt van generatie op generatie doorgegeven.

Vooral voor kleine kinderen is het een enge, maar ook magische ervaring. De mannen lopen in groepjes door de donkere straten. Ze maken lawaai, roepen en soms gebruiken ze een zweep om de spanning te verhogen.

De gang naar de kroeg

Ze zoeken naar mensen die nog buiten zijn. Als ze iemand vinden, wordt die persoon 'gepakt'.

Meestal betekent dit dat je mee moet lopen, een lied moet zingen of een opdracht moet doen. De sfeer is spannend, maar nooit echt kwaadaardig. Het is een soort stoeien met de traditie.

Na een hele nacht jagen komt er een einde aan de mysterieuze sfeer.

Het raden van de identiteit

De spanning breekt en verandert in een groot, open dorpsfeest. Dit is het moment waar iedereen op heeft gewacht.

De identiteit van de jagers wordt onthuld en de gemeenschap komt samen.

Als de zon opkomt op 6 december, trekken de jagers naar het dorpshuis of de plaatselijke kroeg, zoals in Midsland. Hier mogen ze eindelijk hun maskers afzetten. Het is een opluchting voor iedereen. De eerste zonnestralen betekenen dat de duistere figuren verdwenen zijn en de gewone wereld weer mag beginnen.

In de kroeg begint het echte feest. De eerste vraag die iedereen stelt is: 'Wie zaten er eigenlijk in dat pak?' Net als bij de eeuwenoude paasgebruiken in Ootmarsum wordt er druk gediscussieerd en geraden.

Het is de bedoeling dat de jagers hun identiteit prijsgeven. Daarna gaat iedereen samen ontbijten.

Traditioneel wordt er dan warme chocolademelk met rum geschonken en broodjes met kaas en ham gegeten. De kosten voor zo'n ontbijt zijn meestal symbolisch, rond de €5 tot €10 per persoon, afhankelijk van wat de vereniging ervan maakt. Het is het moment van samenzijn, lachen en het afsluiten van een intense nacht.

Klozum op Schiermonnikoog

Sunderum op Terschelling staat niet op zichzelf. De hele Waddenregio kent soortgelijke, ruige Sinterklaastradities.

Het laat zien hoe de eilandcultuur sterk verbonden is met elkaar, maar toch elk hun eigen karakter heeft. Het zijn levende gebruiken, net zoals de Vastenavond tradities in Bergen op Zoom, die worden beschermd door de gemeenschap zelf. Op Schiermonnikoog heet het feest 'Klozum'.

Ook hier gaat het om een groep gemaskerde mannen die na zonsondergang de straten onveilig maken.

Sunderklaas op Ameland

De kostuums zijn ook vaak gemaakt van natuurlijke materialen. Het is net als op Terschelling een feest waarbij de anonimiteit en het 'schrikken' centraal staan.

Het is een directe verwant van Sunderum. Ameland kent de traditie van 'Sunderklaas'.

Hier is de figuur van de Sunderklaas de centrale figuur, vaak bijgestaan door zijn knechten. De traditie is op Ameland iets meer gestructureerd dan de wilde jacht op Terschelling, maar de basis is hetzelfde: een eigen versie van het Sinterklaasfeest die losstaat van de nationale poppenkast. Volgens het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed en Museum 't Behouden Huys op Terschelling zijn dit allemaal uitingen van een unieke Waddencultuur. Ze laten zien dat de eilanden vroeger echt op zichzelf stonden, met eigen regels en eigen feesten.