De relieken van de Martelaren van Gorcum in Brielle

Henk van der Linden

Historicus en cultuurjournalist

De relieken van de Martelaren van Gorcum in Brielle

Het voelt soms alsof de geschiedenis ver van ons bed ligt, maar af en toe staat er iets stil in de tijd. In Brielle, die charmante vestingstad in Zuid-Holland, gebeurt dat elk jaar opnieuw. Daar draait alles om de relieken van de Martelaren van Gorcum.

Het is een verhaal dat je raakt, of je nu gelovig bent of niet.

Het gaat over moed, overtuigingskracht en een stukje Nederlandse geschiedenis dat nog springlevend is. Je kunt de sfeer bijna proeven als je door de straten loopt.

De geur van oud steen en de nabijheid van het water vertellen hun eigen verhaal. Als je Brielle bezoekt, voel je de lading van de plek. Dit is niet zomaar een toeristisch trekpleister; het is een heiligdom voor velen.

De relieken, stukjes bot of textiel uit de middeleeuwen, zijn de kern van de devotie.

Ze zijn een tastbare link naar een groep mannen die hier ooit hun leven lieten voor hun geloof. Het is een verhaal dat begon in Gorinchem, maar zijn climax vond in Brielle. Laten we eens duiken in die geschiedenis, zonder moeilijke woorden, gewoon zoals het gaat. In 1572 was het rustige Gorinchem (Gorcum) het toneel van een scherp conflict.

De inname van Gorinchem in 1572, Transport naar Brielle

De Tachtigjarige Oorlog woedde en de Watergeuzen, de troepen van Willem van Oranje, hadden de stad ingenomen. Zij waren protestants en wilden de katholieke macht breken.

In die chaotische tijd werden negentien katholieke geestelijken opgepakt. Het waren mannen van diverse pluimage: franciscanen, dominicanen, maar ook wereldpriesters.

Ze zaten in de val. Na de val van Gorinchem werden de gevangenen niet ter plekke berecht. De Watergeuzen besloten hen naar hun hoofdkwartier in Brielle te brengen.

Dit was een slimmere zet; in Brielle zaten ze veilig en konden ze een voorbeeld stellen. De reis per schip over de Merwede en de Maas was kil en vernederend. De geestelijken wisten waarschijnlijk wat hen te wachten stond, maar ze gaven geen krimp.

Ophanging door de Watergeuzen, Weigering om het geloof af te zweren

Ze bleven trouw aan hun katholieke geloof, ondanks de druk. Eenmaal in Brielle werden de negentien opgesloten in een schuur die gebruikt werd voor de opslag van turf.

Een nederige plek voor een groots offer. De Watergeuzen eisten dat ze hun geloof afzwoeren en de protestantse leer aanvaardden.

De weigering was unaniem. Hier toonden de Martelaren van Gorcum hun echte kracht. Ze hadden kunnen vluchten door hun overtuiging te verloochenen, maar ze kozen voor de waarheid zoals zij die zagen.

Op 9 juli 1572 werd de marteldood voltrokken. In de turfschuur werden de negentien mannen opgehangen.

Het was geen mooi proces; het was wraak en een waarschuwing. De martelaren stierven zonder hun geloof op te geven. Hun dood maakte hen tot sterke figuren in de katholieke geschiedenis. Ze werden martelaren vanwege hun onwrikbare trouw.

Het verhaal gaat dat hun lichamen later werden verborgen en weer teruggevonden, wat leidde tot de verering van hun relieken. Zo ontstond ook de verering van de Heilige Cunera in Rhenen, waarbij martelaren al snel na hun dood werden vereerd.

Zaligverklaring in 1675, Heiligverklaring in 1867

Het duurde echter nog lang voordat de kerk hen officieel heilig verklaarde.

Eerst waren er stappen zoals de zaligverklaring. Dat gebeurde in 1675 door Paus Clemens X. Vanaf dat moment mocht hun relieken worden vereerd in openbare kerkelijke contexten.

De devotie groeide gestaag, vooral in de regio Zuid-Holland en Brabant. De relieken werden verspreid, maar de grootste collectie bleef in Brielle. Net als bij het Sint-Rosafeest in Sittard kwam de definitieve erkenning in 1867.

Op 29 juni van dat jaar werden de Martelaren van Gorcum heilig verklaard door Paus Pius IX.

Dit was een enorme gebeurtenis voor de Nederlandse katholieke kerk. Het gaf de bedevaart naar Brielle een enorme boost.

Vanaf dat moment werd het een officiële, landelijke trekpleister. De relieken kregen een nog centralere rol in de vieringen. Om de relieken en de bedevaartsgangers een waardig onderdak te bieden, werd in Brielle een speciale kerk gebouwd.

Bouw van de kerk, Het martelveld

Dit is de Bedevaartskerk, ook wel het Heiligdom genoemd. De huidige kerk dateert uit de vroege 20e eeuw en is een prachtig voorbeeld van neogotische architectuur.

Hij staat op de plek waar vroeger de turfschuur stond. De kerk is specifiek ontworpen om de relieken te herbergen en de pelgrims te ontvangen. De kerk werd ingewijd in 1932. Binnenin vind je een speciale reliekenkast, een schrijn, waar de relieken veilig worden bewaard.

Rondom de kerk ligt het "martelveld". Dit is de plek waar de martelaren werden begraven na hun executie.

Tegenwoordig is het een rustige tuin waar pelgrims kunnen reflecteren. Als je de kerk binnenstapt, valt meteen de serene sfeer op.

Het is een plek van bezinning, ver van de drukte van alledag. Het hoogtepunt van het jaar is de Nationale Bedevaart, die in traditie en devotie doet denken aan het mirakel van de bloedende hostie. Deze vindt traditioneel plaats in het weekend rond 9 juli, de sterfdag van de martelaren.

Duizenden gelovigen uit heel Nederland (en soms daarbuiten) reizen af naar Brielle. Het is een mix van oud en nieuw: oude rituelen en moderne ontmoetingen. De sfeer is gemoedelijk en toegankelijk, ook voor mensen die niet elke week in de kerk komen.

Viering in juli, Processie en eucharistie

Het programma is altijd rijk gevuld. Hoogtepunt is de processie door de straten van Brielle.

De relieken worden in een speciale processiebak (monstrans) meegedragen. Daarnaast is er de Eucharistieviering, een mis die vaak wordt opgeluisterd door koren uit de regio.

De datum verschilt ietwat per jaar, afhankelijk van het weekend, maar het is altijd in juli. Het is een dag van saamhorigheid en traditie. Als je van plan bent te gaan, is het slimom je van tevoren te informeren over het exacte programma via de website van het Bisdom of het Heiligdom.