De iconografie van de evangelisten: De mens, de leeuw, de os en de arend
Je staat in de Grote Kerk van Dordrecht en kijkt omhoog. Daar, in een glas-in-loodraam uit de zestiende eeuw, zie je vier figuren naast elkaar.
Een man met een boek, een leeuw, een os en een arend. Ze zien er misschien wat vreemd uit, alsof ze rechtstreeks uit een droom komen, maar ze vertellen een verhaal dat al eeuwen meegaat. Dit is de iconografie van de evangelisten, een visuele taal die je in bijna elke historische kerk in Nederland tegenkomt. Het is een code die je kunt leren lezen, en zodra je dat eenmaal hebt, openen kerken, musea en zelfs oude bijbels zich voor je als een gesloten boek dat plotseling begrijpelijk wordt.
Wat is de iconografie van de evangelisten?
De iconografie van de evangelisten is een vast systeem van symbolen dat de vier schrijvers van de evangeliës uitbeeldt: Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes. In plaats van altijd een portret van een man te maken, kozen kunstenaars voor deze dier- en mensfiguren.
Elk symbool heeft een eigen betekenis en verwijst naar een specifieke passage uit de Bijbel, meestal uit het boek Ezechiël of de Openbaring van Johannes. De vier figuren staan meestal in een vaste volgorde. Je begint met Matteüs, dan Marcus, daarna Lucas en eindigt met Johannes.
Die volgorde is niet zomaar gekozen; hij volgt de volgorde van de bijbelboeken.
In de praktijk zie je ze vaak als een groep bij elkaar, soms als individuele figuren, soms als een complex symbool dat de vier wezens combineert. In Nederlandse kerken en musea kom je deze combinatie vooral tegen in glas-in-loodramen, muurschilderingen en altaarstukken. De basis is simpel: elke evangelist krijgt een eigen symbool. Matteüs is de mens, Marcus de leeuw, Lucas de os en Johannes de arend.
Deze keuze is niet willekeurig. De mens staat voor de mensheid van Jezus, de leeuw voor koninklijke kracht, de os voor het offerdier en de arend voor de hemelse blik. Samen vormen ze een compleet beeld van het christelijke verhaal.
Waarom is dit systeem zo belangrijk?
In de middeleeuwen kon lang niet iedereen lezen. Beelden waren toen belangrijker dan tekst.
De iconografie van de evangelisten was een visuele handleiding voor gelovigen. Zelfs zonder woorden wist je wie wie was en wat elke figuur betekende. Dat maakte de kerk tot een open boek, ook voor mensen die nooit een Bijbel in handen hadden gehad.
Voor kunstenaars was het een hulpmiddel. Een schilder of glazenier hoefde niet elke keer opnieuw te bedenken hoe hij een evangelist moest uitbeelden.
Het vaste systeem zorgde voor herkenning en eenheid. In Nederlandse kerken zie je die eenheid terug: in de Sint-Janskerk in Gouda, in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Middelburg en in de Domkerk in Utrecht zijn de vier symbolen vaak op dezelfde manier afgebeeld. Het systeem is ook belangrijk omdat het een verbinding legt tussen het Oude en het Nieuwe Testament.
De symbolen komen uit Ezechiël 1 en Openbaring 4. Daar worden vier wezens beschreven die de troon van God omringen.
De kunstenaars hebben die beschrijvingen vertaald naar de evangelisten, waardoor een brug wordt geslagen tussen twee delen van de Bijbel.
Ten slotte is het belangrijk voor de beleving van een kerkbezoek. Zodra je de symbolen herkent, voelt een kerk niet meer als een willekeurige verzameling glas en steen, maar als een verhaal dat zich aan je openbaart. Het maakt een bezoek persoonlijker en dieper.
Hoe werkt het systeem? De kern en de details
Elke evangelist heeft een eigen symbool en een eigen betekenis. Laten ze stuk voor stuk bekijken.
Matteüs: de mens
Matteüs wordt afgebeeld als een man, vaak met een boek of een schrijfrol. De mens verwijst naar de mensheid van Jezus. Matteüs begint zijn evangelie met de stamboom van Jezus, waardoor hij de verbinding legt tussen het oude Israël en de nieuwe mensheid.
In Nederlandse kunst zie je de mens vaak als een volwassen man, soms met een baard, die rustig zit en schrijft.
In de Grote Kerk in Dordrecht is deze figuur vaak te zien in combinatie met een engel. Marcus: de leeuw
Marcus is de leeuw, een symbool van koninklijke kracht. In zijn evangelie begint het verhaal direct met de woestijn, waar Jezus wordt beproefd. De leeuw staat voor moed en autoriteit.
In Nederlandse kerken zie je Marcus vaak als een leeuw die een boek vasthoudt, of als een man met een leeuw aan zijn voeten. In de Sint-Janskerk in Gouda is de leeuw duidelijk te herkennen in een glas-in-loodraam uit de zestiende eeuw.
Lucas: de os
Lucas is de os, een dier dat in de Bijbel vaak als offerdier wordt gebruikt. Lucas begint zijn evangelie met het verhaal van Zacharias, die in de tempel offers brengt. De os staat voor dienstbaarheid en het offer van Jezus, vaak terug te zien in religieuze Nederlandse beeldhouwkunst.
In Nederlandse kunst zie je de os vaak naast een engel, terwijl je in de lijdensweg in de kunst ook vaak verwijzingen naar het offer van Jezus tegenkomt.
In de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Middelburg is de os duidelijk te zien in een muurschildering uit de vijftiende eeuw. Johannes: de arend
Johannes is de arend, een vogel die hoog vliegt en ver kan kijken. In zijn evangelie richt Johannes zich op de hemelse dimensie van Jezus.
De arend staat voor visie en spiritualiteit. In Nederlandse kerken zie je de arend vaak zwevend boven Johannes, soms met een boek in zijn klauwen.
In de Domkerk in Utrecht is de arend te zien in een glas-in-loodraam uit de negentiende eeuw. De vier figuren samen vormen een eenheid.
Ze worden vaak in een vierkant of een cirkel geplaatst, soms met een centrale figuur van Christus of een engel in het midden. Deze opbouw zie je terug in altaarstukken, preekstoelen en glas-in-loodramen.
Verschillen en varianten: hoe je ze herkent in Nederland
Hoewel de symbolen vastliggen, zijn er regionale en tijdgebonden verschillen. In de middeleeuwen werden de figuren vaak abstract weergegeven, als dierlijke wezens met een menselijk gezicht.
In de renaissance kregen de figuren meer menselijke trekken. In Nederlandse kerken uit de zeventiende eeuw zie je de evangelisten vaak als klassieke mannen, met kleding die past bij de tijd waarin ze leefden. Je kunt de symbolen herkennen aan de attributen die ze bij zich dragen.
Matteüs heeft een boek of een engel, Marcus een leeuw, Lucas een os en Johannes een arend.
Soms staan de figuren naast elkaar, soms zijn ze verweven in een complex patroon. In de Grote Kerk in Haarlem zie je een glas-in-loodraam waarin de vier figuren samen een vierpas vormen, een typisch Nederlands ontwerp uit de zestiende eeuw. Er zijn ook varianten waarin de evangelisten niet als individuele figuren worden afgebeeld, maar als de vier wezens uit Ezechiël.
In dat geval zie je vier wezens met vier gezichten: een mens, een leeuw, een os en een arend. Deze combinatie komt voor in de Sint-Bavokerk in Haarlem en in de Martinikerk in Groningen.
De symbolen verschillen ook per kunstenaar. Sommige schilders kiezen voor een realistische weergave, anderen voor een symbolische.
In de Rijksmuseum-collectie zie je schilderijen waarin de evangelisten als individuele portretten zijn afgebeeld, elk met hun eigen symbool. Deze werken laten zien hoe het systeem is aangepast aan de smaak van de tijd. Prijzen voor kunstwerken met deze symbolen variëren. Een glas-in-loodraam uit de zestiende eeuw kan miljoenen waard zijn, maar een replica of een reconstructie is al te koop vanaf €5.000 tot €15.000, afhankelijk van de grootte en de kwaliteit. Schilderijen van bekende Nederlandse meesters, zoals die van de Goudse glazen, zijn in musea te zien en niet te koop, maar reproducties zijn verkrijgbaar vanaf €50.
Praktische tips: hoe je de symbolen leert herkennen
Begin met een bezoek aan een historische kerk in Nederland. De Grote Kerk in Dordrecht, de Sint-Janskerk in Gouda en de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Middelburg zijn perfecte startpunten.
Neem de tijd en kijk rond. Zoek naar glas-in-loodramen of muurschilderingen met vier figuren. Probeer ze te identificeren met behulp van de attributen.
Gebruik een gids of een app. Het Rijksmuseum en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed bieden gratis gidsen aan die de symbolen uitleggen.
Je kunt ook een boek kopen, zoals "De symboliek van de kerk" van Jan van der Meulen (€20 bij de boekhandel). Dit boek legt de iconografie en de symboliek van kleuren in de christelijke kunst uit met voorbeelden uit Nederlandse kerken. Oefen met foto’s.
Maak tijdens je bezoek foto’s van de ramen en schilderingen. Thuis kun je ze vergelijken met afbeeldingen online.
Let op details: welk dier zie je? Welk boek of attribuut? Schrijf het op.
Zo bouw je je eigen herkenningskaart op. Bezoek een museum. Het Rijksmuseum in Amsterdam heeft een collectie schilderijen met evangelisten-symbolen. Je kunt er gratis naar kijken met een museumkaart (€65 per jaar).
In het museum kun je de symbolen van dichtbij bekijken en de uitleg lezen bij de kunstwerken. Sluit af met een bezoek aan een kerk die je nog niet kent.
Probeer de symbolen te herkennen zonder hulp. Als het lukt, voelt het alsof je een geheime taal hebt ontcijferd. En dat is precies de kracht van de iconografie van de evangelisten: het opent een wereld die anders verborgen blijft.