De betekenis van de 'IHS' symboliek op kerkelijk textiel

Henk van der Linden

Historicus en cultuurjournalist

Je ziet het monogram overal, als je erop let. Een krachtig, eenvoudig symbool van drie letters: IHS.

Misschien herken je het van een kazuifel in je eigen parochie, van een oud schilderij of van de logo's van scholen en ziekenhuizen. Het voelt vertrouwd, maar wat betekent het eigenlijk?

Het is veel meer dan alleen een sierlijk letterteken. Het is een soort spirituele handtekening, een diep gewortelde verwijzing naar het hart van het christelijk geloof. In dit artikel duiken we in de wereld van dit fascinerende symbool. We ontdekken waar het vandaan komt, wat het echt betekent en waarom het nog steeds zo'n prominente plek inneemt in de kerkelijke kunst en textiel.

Veel mensen denken direct dat de letters IHS een afkorting zijn van het Latijnse 'Iesus Hominum Salvator'.

De Griekse oorsprong: ΙΗΣ

Dat betekent 'Jezus, Redder der Mensen'. En dat is zeker een van de betekenissen die in de loop der eeuwen aan het symbool zijn toegevoegd. De oorsprong ligt echter dieper en is visueel, niet per se een afkorting.

Het begint allemaal in het Grieks. De letters IHS zijn een vereenvoudiging van de eerste drie letters van de naam Jezus in het Grieks: ΙΗΣΟΥΣ (Iesous).

De Latijnse interpretaties

De Ι (Jota), de Η (Eta) en de Σ (Sigma) vormen samen het monogram.

In de vroege Kerk was dit een veelgebruikt, krachtig symbool. Het was een soort watermerk van identiteit, een directe verwijzing naar de stichter van het geloof. Het is dus eigenlijk een 'JHS' in ons Latijnse letterschrift, wat soms voor verwarring zorgt.

Toen het symbool in de Westerse, Latijnse wereld zijn intrede deed, kreeg het nieuwe lagen van betekenis. De reeds genoemde uitleg 'Iesus Hominum Salvator' (Jezus, Redder der Mensen) is de meest bekende.

Andere vrome interpretaties die je vaak tegenkomt zijn 'Iesus Hierosolymae Salvator' (Jezus, Redder van Jeruzalem) of 'In Hoc Signo Vinces' (In dit teken zult gij overwinnen), een verwijzing naar de visioenen van keizer Constantijn.

De kracht van IHS zit hem in deze veelzijdigheid: het is zowel een historisch feit (de Griekse letters) als een diepe spirituele belijdenis. Het monogram is al eeuwenoud, maar het beleefde een enorme populariteitsboost in de middeleeuwen.

Het was de frater en prediker Bernardinus van Siena die het symbool in de vijftiende eeuw opnieuw tot leven bracht. Hij droeg een borduurwerkje met het IHS-monogram, omringd door stralen, bij zich tijdens zijn krachtige preken over de armoede en nederigheid van Christus. Het werd een symbool van een spirituele beweging die de nadruk legde op de menselijkheid van Jezus. De verspreiding ging razendsnel.

Het symbool sprak tot de verbeelding. Je zag het verschijnen op gevels, in manuscripten en natuurlijk op diverse liturgische gewaden en voorwerpen.

Het werd een baken van hoop en een teken van verbondenheid. De 'oorsprong IHS' die we vandaag de dag bestuderen, is dan ook onlosmakelijk verbonden met de figuur van Bernardinus van Siena. Hij maakte van een oude Griekse afkorting een herkenbaar, Europees geloofssymbool.

Een andere groep die het IHS-monogram een onuitwisbare plek heeft gegeven, zijn de Jezuïeten. Toen Ignatius van Loyola in de zestiende eeuw de Sociëteit van Jezus (de Jezuïeten) stichtte, zochten ze een krachtig symbool voor hun orde.

Het IHS-monogram lag voor de hand: de letters staan immers voor 'Jezus'.

Ignatius van Loyola en zijn medestichters namen het symbool over, maar voegden er een eigen, krachtige draai aan. Het werd het officiële zegel van de Sociëteit van Jezus. De Jezuïeten verspreidden het monogram over de hele wereld, van Europa tot aan de missiegebieden in Azië en Amerika.

Waar je een Jezuïetencollege, een kerk of een missiepost tegenkwam, daar was de kans groot dat je dit symbool tegenkwam. Het werd het uithangbord van hun missie: overal ter wereld getuigen van het geloof in Jezus.

Het is één ding om de theorie te kennen, maar het wordt pas echt levendig als je het in het echt ziet.

Het IHS-monogram is een vaste waarde op kerkelijk textiel. Denk aan de kazuifels, de gewaden die priesters dragen bij de mis.

Je ziet het geborduurd op de voorkant, vaak in combinatie met een kruis of stralenkrans. Het is een teken van identiteit: de priester draagt als het ware de naam van zijn Heer op zijn hart. Ook op altaardwalen, de doeken die op de tafel van de eucharistie liggen, en op kelkvelums (de doeken die de kelk en de pateen bedekken) kom je het IHS tegen. Deze stukken liturgisch textiel zijn vaak met zorg en vakmanschap gemaakt.

De materialen variëren van eenvoudig linnen tot rijke zijde. De borduurwerken met IHS symboliek, net als de devotie rondom de Wonderdadige Medaille, kun je vinden in Nederlandse kerken, van de grote kathedralen tot de kleinere dorpskerken.

Ze zijn een stil getuigeis van de eeuwenoude traditie. Het basis-IHS is herkenbaar, maar het is nooit statisch gebleven. Door de eeuwen heen zijn er prachtige variaties op ontstaan.

Kunstenaars en ambachtslieden speelden met de vorm en voegden extra symboliek toe. Hierdoor kun je vaak de periode of de specifieke orde herkennen waarmee het item te maken had.

De meest voorkomende variant is de toevoeging van het kruis. Soms staat er een kruis boven op de middelste letter (de H), of wordt het kruis verweven in de letters zelf.

Dit versterkt de verwijzing naar het lijden en de verrijzenis van Christus. Een andere bekende toevoeging zijn de drie nagels. Deze verwijzen naar de kruisiging.

De nagels worden vaak zo geplaatst dat ze de letters ondersteunen of omringen. Dit maakt van het IHS een directe herinnering aan het offer van Christus.

Een heel mooi en populair ontwerp is het IHS-monogram te midden van zonnestralen.

Dit motief, dat Bernardinus van Siena ook gebruikte, staat voor het licht van Christus dat de wereld ingaat. De zonnestralen kunnen uitstralen vanuit het monogram of het symbool omringen.

Deze ontwerpen zie je vaak op kostbare kazuifels of in glas-in-loodramen. De variaties maken het tot een levendig en veelzijdig symbool, dat steeds opnieuw wordt ingevuld.